Hồi hương là lựa chọn gắn tài năng với sứ mệnh
Nhà khoa học hồi hương là người trở về quê nhà để tiếp tục nghiên cứu và dùng tri thức, kinh nghiệm tích lũy ở nước ngoài giải quyết những nhu cầu của đất nước. Đó không chỉ là một cuộc dịch chuyển địa lý, mà còn là lựa chọn về nơi mình có thể tạo ra giá trị lớn hơn. Những câu chuyện của GS Trần Đại Nghĩa, GS Nguyễn Văn Hiệu và các thế hệ sau cho thấy lòng yêu nước có sức thúc đẩy mạnh mẽ, nhưng tài năng chỉ phát huy khi được trao việc, được tin cậy và có môi trường làm việc phù hợp. Năm 1946, giữa lúc nền cộng hòa non trẻ đối mặt với bất ổn và nguy cơ chiến tranh, Chủ tịch Hồ Chí Minh vận động trí thức Việt kiều trở về. Hơn hai thập kỷ sau, một nhà vật lý trẻ rời Dubna để xây dựng Viện Vật lý. Khác thời cuộc, chung một câu hỏi: tri thức của mình có thể giúp quê hương đi xa đến đâu?
Trần Đại Nghĩa: trở về để kiến tạo ngành quân giới
Cuộc trở về của Phạm Quang Lễ, sau này được biết đến với tên Trần Đại Nghĩa, là lựa chọn từ bỏ con đường nghề nghiệp đã gây dựng ở Pháp để phục vụ một đất nước đang cần năng lực kỹ thuật. Sau hơn một thập kỷ học tập, nghiên cứu tại châu Âu và làm việc trong lĩnh vực hàng không, cơ khí, ông trở về cùng một số trí thức Việt kiều vào tháng 9/1946. Ngày 5/12, Chủ tịch Hồ Chí Minh giao ông làm Cục trưởng Cục Quân giới; chỉ hai tuần sau, kháng chiến toàn quốc bùng nổ. Trọng trách ấy không phải lời mời danh dự: đó là nhiệm vụ tổ chức năng lực chế tạo trong hoàn cảnh cấp bách. Tháng 1/1948, ông được phong quân hàm Thiếu tướng. Câu chuyện Trần Đại Nghĩa cho thấy đất nước không chỉ cần chuyên gia hồi hương, mà cần biết đặt họ vào vị trí nơi chuyên môn có thể lập tức phụng sự.
Dấu ấn của ông còn nằm ở cách gây dựng đội ngũ: đào tạo cán bộ tại các viện nghiên cứu nước ngoài, tuyển người trẻ tốt nghiệp xuất sắc và mời nhà khoa học đầu ngành tham gia hoặc cố vấn. Đó là tầm nhìn vượt khỏi việc giải quyết một nhiệm vụ trước mắt. Khi chiến tranh đòi hỏi sản phẩm cụ thể, ngành quân giới cũng cần nền nhân lực có khả năng tiếp tục học hỏi, nghiên cứu và cải tiến. Bài học ấy vẫn đáng suy ngẫm: phụng sự quê hương không đồng nghĩa với một cá nhân gánh mọi việc; cống hiến bền vững phải được chuyển thành năng lực tập thể. Trọng dụng người tài vì thế không dừng ở lời kêu gọi trở về, mà phải đi cùng quyền hạn, cộng sự và con đường đào tạo thế hệ kế tiếp.
Ở tuổi 31, Nguyễn Văn Hiệu nhận nhiệm vụ dựng Viện Vật lý
Năm 1969, GS Nguyễn Văn Hiệu trở về từ Viện Liên hợp Nghiên cứu Hạt nhân Dubna, Liên Xô, khi mới 31 tuổi và đã có uy tín trong vật lý lý thuyết. Thủ tướng Phạm Văn Đồng trực tiếp tin tưởng giao ông nhiệm vụ xây dựng, lãnh đạo Viện Vật lý. Đó là sự đặt cược vào một tài năng trẻ, nhưng đồng thời là cơ hội để người được giao việc tạo dựng một thiết chế khoa học từ đầu. Điều kiện ban đầu khắc nghiệt: viện chưa có trụ sở hoàn chỉnh, cán bộ làm việc trong phòng tạm, có nơi là nhà tranh. Tuy vậy, chính việc trao trách nhiệm thực chất đã mở đường cho lớp nhà khoa học tiếp theo. Khi còn là cán bộ trẻ, Đặng Vũ Minh được Viện trưởng Nguyễn Văn Hiệu cử đi đào tạo nghiên cứu sinh. Môi trường nghiên cứu không tự nhiên xuất hiện; nó được dựng nên bằng niềm tin, việc làm cụ thể và đầu tư vào con người.
Giá trị của lựa chọn hồi hương không chỉ đo bằng thành tựu cá nhân, mà còn bằng năng lực nghiên cứu được tạo dựng và truyền tiếp. Trường hợp Viện Vật lý đặt ra một đòi hỏi với người giao trọng trách hôm nay: đừng chỉ mời nhà khoa học về bằng danh xưng, hãy trao cho họ quyền xây dựng nhóm, hướng nghiên cứu và đội ngũ. Một cơ sở nghiên cứu có thể thiếu thốn vật chất nhưng không thể thiếu niềm tin và quyền chủ động. Đó là khác biệt giữa việc đón một nhân tài về nước với việc giúp nhân tài tạo nên nền tảng cho khoa học Việt Nam.
Tự do nghiên cứu và cảm giác có ích giữ chân trí thức
Động lực hồi hương không phải lúc nào cũng bắt đầu bằng một quyết định rời bỏ dứt khoát. GS.TSKH Phùng Hồ Hải kể ông chưa từng dự định làm việc hẳn ở nước ngoài; lựa chọn của ông, như cách ông diễn đạt, là “không đi nữa”. Sau nhiều năm nghiên cứu ở nước ngoài và vẫn duy trì liên hệ với Viện Toán học, ông nói mình trở về vì cảm thấy tự do hơn trong hoạt động nghiên cứu và có ích hơn tại Việt Nam. Đó là nhận định đáng chú ý: tự do học thuật không chỉ là điều kiện ở các trung tâm lớn, mà còn là cảm giác được làm chủ hướng đi và gắn nghiên cứu với câu hỏi mình thấy quan trọng. Khi một nhà khoa học có thể phát huy chuyên môn, đóng góp cho cộng đồng và thuộc về nơi mình làm việc, quê hương trở thành lựa chọn nghề nghiệp có ý nghĩa.
Lời kể ấy cũng nhắc rằng không nên nhìn hồi hương như một phép thử lòng yêu nước. Mỗi người có hoàn cảnh và con đường riêng; điều có thể làm chính sách khác biệt là chất lượng môi trường được tạo ra. Trong hai thập kỷ qua, Toán học Việt Nam có thêm một thế hệ nhà toán học trẻ xuất sắc, nhưng những vấn đề mới vẫn còn nhiều. Thu hút trí thức vì thế không thể chỉ trông vào hoài niệm hay tinh thần hy sinh. Cần có quyền tự chủ học thuật, đồng nghiệp phù hợp, khả năng theo đuổi câu hỏi dài hạn và cơ hội đào tạo người kế tục. Sứ mệnh phụng sự quê hương sẽ bền hơn khi nhà khoa học thấy mình vừa có ích, vừa có thể làm nghiên cứu tốt.
Bài học hôm nay: trao môi trường cùng với trọng trách
Từ Trần Đại Nghĩa đến Nguyễn Văn Hiệu và Phùng Hồ Hải, một mạch xuyên suốt hiện rõ: khát vọng cống hiến cần gặp một đất nước biết phát hiện, tin cậy và sử dụng người tài. Câu chuyện đầu tiên gắn với nhiệm vụ sống còn của thời chiến; câu chuyện sau là dựng viện nghiên cứu giữa thiếu thốn; lựa chọn của thế hệ gần đây nhấn mạnh tự do học thuật và cảm giác có thể đóng góp nhiều hơn. Không thể bê nguyên cách làm của một thời sang thời khác, nhưng có thể giữ nguyên nguyên tắc: trao việc thật, tạo không gian làm việc có thực chất và bồi dưỡng người kế tiếp. Khi khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được xem là động lực phát triển, câu hỏi không chỉ là làm sao mời người tài về, mà là đất nước sẽ giao cho họ nhiệm vụ gì và tạo điều kiện ra sao để họ phát huy năng lực.
Kết luận không nằm ở việc mọi nhà khoa học đều phải hồi hương, mà ở trách nhiệm xây dựng những cầu nối để tri thức Việt Nam đóng góp hiệu quả—dù làm việc trong nước hay hợp tác xuyên biên giới. Với người trở về, lời mời chỉ có sức nặng khi đi kèm môi trường nghiên cứu, sự tin tưởng và con đường tạo tác động. Các thế hệ trước đã chứng minh rằng một cá nhân được trao đúng trọng trách có thể mở ra cả một thiết chế, một ngành nghề hay một thế hệ nghiên cứu mới. Muốn những câu chuyện ấy tiếp tục, khoa học Việt Nam phải biến lòng mong muốn phụng sự thành điều kiện cụ thể để làm khoa học.
