Từ trợ cấp sang chủ động thích ứng
Chính sách người cao tuổi là hệ thống định hướng và hỗ trợ nhằm bảo đảm an sinh, sức khỏe, khả năng tiếp cận dịch vụ thiết yếu và cơ hội đóng góp của người già trong xã hội. Đây phải là chính sách giúp con người sống khỏe, tự chủ và được tôn trọng, chứ không dừng ở việc trợ cấp khi khó khăn.
Bộ Y tế đang nghiên cứu, đề xuất sửa đổi, bổ sung Luật Người cao tuổi sau khi tổng kết việc thi hành luật hiện hành, để đáp ứng thực tế già hóa nhanh và nâng cao chất lượng sống cũng như vai trò xã hội của người cao tuổi. Điểm đáng ủng hộ là đề xuất chuyển khỏi cách tiếp cận chủ yếu dựa vào bảo trợ xã hội, hướng tới chủ động thích ứng và phát huy đóng góp của nhóm dân số này.
Sự chuyển hướng ấy cần được thể hiện bằng một khung an sinh toàn diện: bảo đảm an ninh thu nhập, mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ thiết yếu và kết nối chăm sóc dài hạn liên tục từ gia đình, cộng đồng đến cơ sở chuyên môn. Nếu chỉ đổi cách diễn đạt mà không cải thiện khả năng tiếp cận thực tế, cải cách sẽ không chạm tới đời sống thường ngày.
Lấy người cao tuổi làm trung tâm, không để gia đình đơn độc
Định hướng mới xác định người cao tuổi là trung tâm, gia đình và cộng đồng là nền tảng, còn cấp cơ sở giữ vai trò tuyến đầu tổ chức thực hiện. Cách đặt trọng tâm này hợp lý vì phần lớn nhu cầu chăm sóc diễn ra ngoài bệnh viện: trong sinh hoạt hằng ngày, tại nhà và trong mối liên hệ với cộng đồng.
Nhưng coi gia đình là nền tảng không thể đồng nghĩa với việc chuyển toàn bộ trách nhiệm sang người thân. Một hệ thống tốt phải giúp gia đình có nơi tư vấn, hỗ trợ chăm sóc tại nhà, phục hồi chức năng và tiếp cận dịch vụ phù hợp khi nhu cầu vượt quá khả năng tự xoay xở. Chăm sóc người cao tuổi cũng cần được thiết kế theo hoàn cảnh và mong muốn từng người, thay vì mặc định ai cũng phải vào cơ sở dưỡng lão.
Tác động thiết thực sẽ nằm ở khả năng tiếp cận công bằng: dịch vụ cần dựa trên nhu cầu thực tế, tính đến điều kiện của người nghỉ hưu và người thu nhập thấp; không phải gia đình nào cũng có cùng khả năng chi trả hay cần mô hình chăm sóc nội trú.
Già hóa dân số buộc y tế chuyển gần hơn tới người dân
Việt Nam đang già hóa nhanh: năm 2025 có khoảng 16,5 triệu người từ 60 tuổi trở lên, tương đương khoảng 16% dân số; dự báo đến năm 2036, cả nước bước vào giai đoạn dân số già, và đến năm 2050 người cao tuổi có thể chiếm hơn một phần tư dân số. Đây không phải biến động xa vời mà là sức ép đã hiện rõ lên chăm sóc sức khỏe, an sinh và chăm sóc dài hạn.
Tuổi thọ trung bình khoảng 74,7 năm, trong khi số năm sống khỏe mạnh chỉ khoảng 65,4 năm. Khoảng cách này cho thấy chính sách không thể chỉ đặt mục tiêu sống lâu hơn; cần giúp người dân duy trì sức khỏe, chức năng vận động và khả năng tự chủ lâu hơn.
Người cao tuổi thường mắc nhiều bệnh cùng lúc, cần điều trị lâu dài, phục hồi chức năng và hỗ trợ sinh hoạt; vì vậy, hệ thống chỉ tập trung vào khám chữa bệnh tại bệnh viện sẽ khó đáp ứng đủ nhu cầu. Cần mở rộng dịch vụ y tế tại nhà, chăm sóc liên tục và công nghệ hỗ trợ, đồng thời tạo điều kiện để người cao tuổi tiếp cận dịch vụ thiết yếu thuận lợi hơn.
Kinh tế bạc chỉ có ý nghĩa khi phục vụ nhu cầu thật
Già hóa dân số cũng mở ra cơ hội phát triển kinh tế bạc, nhưng không nên đánh giá cơ hội này chỉ bằng quy mô thị trường. Đó là hệ sinh thái gồm chăm sóc sức khỏe, phục hồi chức năng, dinh dưỡng, nhà ở an toàn, dưỡng lão, tài chính và chăm sóc dài hạn; y tế và chăm sóc sức khỏe là nền tảng.
Nếu chính sách tạo hành lang phù hợp, doanh nghiệp và tổ chức xã hội có thể phát triển sản phẩm chăm sóc tại nhà, thiết bị hỗ trợ và dịch vụ chuyên biệt cho người cao tuổi. Tuy vậy, tăng nguồn cung không tự động đồng nghĩa với tăng tiếp cận. Cần khuyến khích đầu tư, đồng thời đặt chất lượng, mức độ phù hợp và khả năng tiếp cận của nhóm thu nhập thấp làm tiêu chí.
Bộ Y tế kiến nghị sớm đưa dự án sửa đổi Luật Người cao tuổi vào chương trình xây dựng luật, pháp lệnh; đồng thời đề nghị Chính phủ giao Bộ Y tế chủ trì soạn thảo, phối hợp các bộ, ngành và đánh giá đầy đủ tác động chính sách. Đây là bước cần thiết để biến thích ứng chủ động thành trách nhiệm cụ thể, thay vì khẩu hiệu.
Kết luận, chính sách chăm sóc người cao tuổi chỉ thực sự tiến bộ khi chuyển trọng tâm từ trợ cấp đơn lẻ sang một mạng lưới hỗ trợ gắn kết giữa y tế, gia đình, cộng đồng và dịch vụ phù hợp. Kinh tế bạc có thể tạo thêm nguồn lực, nhưng thước đo cuối cùng phải là người cao tuổi sống khỏe, an toàn và có cơ hội tiếp tục đóng góp.
