Đột quỵ không còn là bệnh chỉ gặp ở người cao tuổi
Đột quỵ là tình trạng cấp cứu xảy ra khi dòng máu nuôi não bị tắc nghẽn hoặc mạch máu não bị vỡ, khiến tế bào não tổn thương và cơ thể có thể mất chức năng đột ngột. Những trường hợp ở tuổi 14 và 26 nhắc chúng ta rằng đột quỵ người trẻ không phải chuyện xa vời, dù nguy cơ thường được gắn với tuổi già.
Một nữ sinh 14 tuổi tại Trung Quốc được chẩn đoán nhồi máu não cấp sau khi yếu liệt tay chân, nói ngọng; khi nhập viện, em còn méo miệng và liệt một bên cơ thể. Trường hợp khác là cô gái 26 tuổi ở Củ Chi, TP.HCM: đang lái xe máy, chị đột ngột yếu nửa người trái, mất lực ở tay chân, kịp dừng xe rồi ngã xuống. Đây không phải những câu chuyện để gieo hoảng sợ, mà là lời cảnh tỉnh: tuổi trẻ không phải lá chắn trước bệnh lý mạch máu não.
Một bệnh nhân nữ gần 100 kg, bị béo phì nặng và kèm nhiều rối loạn chuyển hóa, cũng được điều trị tại một trung tâm đột quỵ. Những ca bệnh khác nhau về tuổi và biểu hiện cùng bác bỏ sự chủ quan rằng chỉ người lớn tuổi mới cần để ý nguy cơ đột quỵ.
Thói quen kéo dài có thể tích tụ nguy cơ
Bệnh sử của nữ sinh 14 tuổi đáng để các gia đình nhìn lại nếp ăn uống hằng ngày. Em thường uống trà sữa và đồ uống đóng chai thay nước lọc, ít uống nước đun sôi để nguội; bữa ăn đặt bên ngoài, thịt nướng và món chiên rán cũng xuất hiện thường xuyên. Không thể kết luận một món ăn đơn lẻ gây ra ca đột quỵ, nhưng chế độ thiếu cân đối kéo dài là dấu hiệu cần điều chỉnh, thay vì xem đó chỉ là sở thích vô hại.
Bác sĩ dinh dưỡng cảnh báo ăn nhiều muối có thể gây áp lực lên thận và hệ mạch máu, tạo nền cho bệnh tim mạch về sau. Ở cô gái 26 tuổi, tiền sử uống nhiều rượu bia trong thời gian dài được ghi nhận; bác sĩ cũng nêu lạm dụng rượu bia, chất kích thích, ít vận động và thức khuya là các yếu tố có thể góp phần làm tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu và xơ vữa động mạch.
Thay đổi thực tế không đòi hỏi chế độ cực đoan: ưu tiên nước lọc, bữa ăn đa dạng có rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, đậu và cá; hạn chế nước ngọt, thức ăn nhanh, món chiên nhiều dầu và thực phẩm quá mặn. Trẻ cũng cần vận động phù hợp, ngủ đủ và kiểm soát cân nặng.
Nhận ra dấu hiệu và đừng để lỡ thời gian cấp cứu
Dấu hiệu đột quỵ có thể xuất hiện đột ngột nhưng không phải lúc nào cũng là liệt nửa người rõ rệt. Hãy chú ý mặt lệch hoặc méo miệng khi cười, một bên tay đột ngột yếu hay tê, nói ngọng, nói khó hoặc không hiểu lời người khác. Tê yếu nhẹ, cầm nắm kém và đi không vững cũng đáng được đánh giá y tế; nhầm chúng với mỏi cơ rồi chờ tự hết có thể khiến người bệnh đến viện muộn.
Một bệnh nhân từng sống với tình trạng yếu nửa người khoảng hai tuần trước khi gia đình nhận ra dáng đi bất thường và khả năng cầm nắm suy giảm. Khi được kiểm tra, bệnh nhân bị nhồi máu não; thời điểm phát hiện đã qua khoảng thời gian thông thường để áp dụng các phương pháp tái thông mạch cấp. Trái lại, cô gái 26 tuổi được đưa đến viện trong thời gian vàng, điều trị bằng thuốc tiêu sợi huyết và hồi phục gần như hoàn toàn.
Sơ cứu đột quỵ đúng không phải là chích đầu ngón tay hay dái tai để lấy máu. Khi nghi ngờ, hãy gọi cấp cứu và nhanh chóng đưa người bệnh đến cơ sở có khả năng điều trị; không tự chẩn đoán, áp dụng mẹo dân gian hay trì hoãn xử trí tại nhà. Với đột quỵ, hành động sớm quan trọng hơn mọi mẹo truyền miệng.
Phòng ngừa bắt đầu từ những việc có thể duy trì
Bài học từ các ca bệnh không phải là quy mọi nguyên nhân cho cân nặng hay một thói quen ăn uống. Đột quỵ cần được bác sĩ đánh giá, còn thông tin về lối sống chỉ giúp nhận diện những điểm có thể cải thiện và thúc đẩy việc khám sức khỏe khi cần. Người trẻ nên hạn chế rượu bia, không hút thuốc, vận động đều đặn, ngủ đủ và kiểm soát bệnh nền như tăng huyết áp hoặc rối loạn chuyển hóa.
Gia đình có thể bắt đầu bằng việc thay nước ngọt bằng nước lọc, giảm món chiên và thức ăn nhiều muối, đồng thời tạo điều kiện cho trẻ vận động và ăn uống cân bằng. Nếu từng xuất hiện triệu chứng bất thường hoặc có yếu tố nguy cơ, nên trao đổi với nhân viên y tế thay vì tự kết luận rằng còn trẻ thì không thể bị đột quỵ. Sau khi xuất viện, người bệnh cũng cần tiếp tục được hướng dẫn chăm sóc và kiểm soát các yếu tố nguy cơ.
Thông điệp cần nhớ rất rõ: đột quỵ có thể xảy ra ở người trẻ, dấu hiệu nhẹ vẫn đáng lưu tâm, còn chích máu hay chờ đợi đều có thể làm chậm cấp cứu. Thói quen lành mạnh giúp giảm những nguy cơ có thể kiểm soát; nhận biết triệu chứng và gọi cấp cứu ngay có thể quyết định cơ hội điều trị.
