Một thỏa thuận, hai bước tiến
Hợp tác cảng biển Việt–Bỉ là nỗ lực kết nối hệ sinh thái cảng, công nghệ và chuỗi vận tải của hai bên nhằm nâng hiệu quả logistics, thúc đẩy chuyển đổi xanh và tăng sức cạnh tranh thương mại. Ngày 22/10, trong chuyến thăm cấp Nhà nước tới Bỉ, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm thăm Cảng Antwerp-Bruges và chứng kiến lễ ký thỏa thuận khung hợp tác toàn diện giữa Tổng công ty Hàng hải Việt Nam (VIMC) với cảng này. Đến ngày 23/10, ông đề nghị Bộ trưởng–Thủ hiến Flanders Matthias Diependaele tăng cường kết nối hệ sinh thái cảng, phát triển cảng xanh, cảng thông minh và chuỗi logistics hiện đại. Đây là hướng đi đáng làm: Việt Nam không thiếu lợi thế vị trí, nhưng cần biến lợi thế ấy thành dịch vụ vận tải hiệu quả, thay vì chỉ dựa vào lưu lượng hàng qua cảng.
Thỏa thuận giữa VIMC và Antwerp-Bruges mở thêm kênh hợp tác hàng hải, logistics và thương mại Việt–Bỉ, đồng thời tạo cơ sở để kết nối sâu hơn với thị trường Liên minh châu Âu. Bối cảnh thuận lợi, nhưng cũng đòi hỏi kết quả cụ thể: quan hệ hai nước đã được vun đắp hơn nửa thế kỷ, còn hợp tác Việt Nam–EU bước sang giai đoạn phát triển sâu hơn. Cải cách bộ máy, mở rộng không gian phát triển và phân cấp cho địa phương cũng tạo điều kiện để các địa phương Việt Nam chủ động hợp tác quốc tế. Vì vậy, đây không nên chỉ là một sự kiện ký kết; giá trị của thỏa thuận phải được đo bằng dự án, năng lực mới và kết nối vận tải vận hành được.
Bài học từ một cảng là cả hệ sinh thái
Antwerp-Bruges đáng để học hỏi không chỉ vì quy mô mà bởi cách cảng gắn với công nghiệp, thương mại và vận tải đa phương thức. Khu vực cảng quy tụ khoảng 1.400 doanh nghiệp, tạo việc làm cho 162.000 lao động và đóng góp tới 4,5% GDP của Bỉ. Giá trị cốt lõi nằm ở kết nối cảng biển với đường thủy nội địa, đường sắt, đường bộ, kho bãi và nhà máy, biến cảng thành tâm điểm của một hệ sinh thái dịch vụ–sản xuất. Việt Nam có vị trí địa kinh tế thuận lợi và hệ thống cảng đang phát triển, nhưng lợi thế địa lý chưa đủ: cảng cần liên thông hiệu quả với khu công nghiệp, trung tâm sản xuất và mạng lưới giao thông liên vùng để chuyển thành năng lực cạnh tranh.
Đây là điểm hợp tác có thể tạo khác biệt cho logistics Việt Bỉ. Kết nối trực tiếp Antwerp-Bruges với cụm cảng Hải Phòng được xem là hướng đi có ý nghĩa đối với cửa ngõ xuất nhập khẩu miền Bắc. Nếu được gắn với vận tải đường sắt, đường bộ, đường thủy và hệ thống kho bãi, tuyến kết nối ấy có thể giúp hàng hóa đi liền mạch hơn thay vì dừng ở khâu bốc dỡ. Tác động thiết thực không chỉ thuộc về nhà khai thác cảng: logistics hiệu quả giúp doanh nghiệp giảm giá thành, làm chủ chuỗi cung ứng và cạnh tranh tốt hơn trên thị trường quốc tế. Người mua và người sản xuất cũng hưởng lợi khi thời gian vận chuyển ngắn hơn và độ tin cậy của giao hàng được cải thiện.
Cảng xanh và thông minh phải đi vào vận hành
Đề xuất cảng xanh Việt Bỉ và cảng thông minh Flanders hướng tới ba nhóm việc gắn bó với nhau: công nghệ khai thác cảng, số hóa quản lý và chuyển đổi xanh. Lãnh đạo Việt Nam đề nghị hai bên kết nối hệ sinh thái cảng, phát triển mô hình cảng xanh, cảng thông minh cùng chuỗi logistics hiện đại. Thỏa thuận giữa VIMC và Antwerp-Bruges cũng đặt trọng tâm vào ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số trong quản lý, khai thác cảng, song song với mục tiêu xanh hóa. Flanders có thế mạnh về cảng biển, logistics và công nghiệp công nghệ cao; phía Việt Nam có nhu cầu nâng cấp hạ tầng và mở rộng năng lực vận tải. Sự bổ trợ này chỉ có ý nghĩa nếu công nghệ được lựa chọn theo vấn đề thực tế của từng cảng, thay vì chạy theo danh nghĩa “thông minh”.
Cảng xanh cũng không thể dừng ở một tuyên bố về môi trường. Hai bên cần gắn tiêu chuẩn xanh với cách vận hành, sử dụng năng lượng và kết nối phương thức vận tải, đồng thời xem chuyển đổi số là công cụ giảm thời gian chờ và nâng độ tin cậy. Với thương mại song phương gần 4 tỷ euro và EVFTA hỗ trợ từ năm 2020, yêu cầu tối ưu logistics ngày càng rõ. Tuy nhiên, con số thương mại chỉ cho thấy dư địa; nó không tự bảo đảm năng lực cạnh tranh. Đích đến nên là giảm chi phí trên toàn chuỗi, rút ngắn thời gian và tăng độ tin cậy, chứ không chỉ tăng lượng hàng qua cảng.
Thước đo thật sự là kết quả triển khai
Rủi ro lớn nhất của hợp tác cảng biển không nằm ở thiếu ý tưởng, mà ở khoảng cách giữa thỏa thuận khung và dự án vận hành. Bước tiếp theo cần là lộ trình rõ ràng, cơ chế đánh giá theo từng giai đoạn; trước mắt, hai bên có thể chia sẻ mô hình quản trị và nghiên cứu các trung tâm logistics thế hệ mới phù hợp nhu cầu thị trường. Matthias Diependaele cũng cam kết thúc đẩy kết nối giữa doanh nghiệp, trung tâm nghiên cứu, cơ sở đào tạo và địa phương của hai bên. Đây là nền tảng cần thiết để đưa công nghệ, nhân lực và chính sách vào cùng một kế hoạch, thay vì để từng sáng kiến vận hành rời rạc.
Việt Nam nên đánh giá thành công bằng những thay đổi đo được: hàng hóa lưu chuyển thuận lợi hơn giữa cảng với nhà máy, thời gian xử lý giảm, chất lượng dịch vụ ổn định và tác động môi trường được kiểm soát. Khi kết nối được cảng với đường bộ, đường sắt, đường thủy và trung tâm sản xuất, vị trí địa lý mới trở thành lợi thế logistics thực chất. Hợp tác với Flanders có thể mở đường cho mục tiêu đó, nhưng kết quả sẽ phụ thuộc vào lựa chọn dự án khả thi và trách nhiệm triển khai của cả hai phía. Kết luận rất rõ: ký kết đã mở cửa; chỉ năng lực vận hành, liên kết chuỗi và hiệu quả xanh mới tạo ra lợi thế cạnh tranh lâu dài.
