Di sản chỉ sống khi có người cất tiếng
Hát Then và Ca trù là những loại hình nghệ thuật truyền thống được gìn giữ bằng lời ca, nhạc cụ, kỹ thuật biểu diễn và sự trao truyền trực tiếp giữa người với người. Vì thế, số phận của di sản không chỉ nằm trong hồ sơ hay ký ức, mà còn phụ thuộc vào những nghệ nhân vẫn bền bỉ thực hành và đưa nghệ thuật đến với người nghe hôm nay. Đào Thị Thoa ở Thái Nguyên dành hơn 30 năm cho hát Then và tiếng đàn Tính của người Tày; Đào Thị Khanh kiên trì biểu diễn, truyền dạy Ca trù giữa nguy cơ mai một. Hai hành trình khác nhau cùng nhắc một điều: bảo tồn hát truyền thống không thể chỉ dừng ở lời kêu gọi. Di sản cần được cất lên, được học và được tiếp nhận trong đời sống, đặc biệt bởi thế hệ trẻ.
Đào Thị Thoa: học Then từ những đêm bên bếp lửa
Sinh năm 1977, Đào Thị Thoa yêu những làn điệu Then từ thuở nhỏ, khi nghe cha mẹ hát trong những đêm mùa đông bên bếp lửa. Tình yêu ấy theo chị suốt hơn 30 năm gắn bó với nghệ thuật hát Then, nhưng để chuyển từ thuộc lời sang trình diễn trọn vẹn là một chặng đường rèn luyện. Người hát phải biết lấy hơi, luyến láy và giữ nhịp để giọng ca hòa cùng tiếng đàn Tính; lệch nhịp, câu Then mất đi sự liền mạch. Với chị Thoa, đàn Tính không đơn thuần là nhạc cụ đệm. Âm thanh của đàn nâng đỡ giọng hát, dẫn dắt cảm xúc và tạo nên nét riêng của hát Then người Tày. Then còn gắn với đời sống tinh thần, tín ngưỡng của cộng đồng, nên người thực hành cần hiểu cả không gian văn hóa đã nuôi dưỡng từng làn điệu. Gìn giữ di sản vì thế vừa đòi hỏi kỹ năng, vừa cần sự trân trọng cội nguồn.
Đào Thị Khanh giữ Ca trù trong đời sống hôm nay
Sinh ra tại làng Thượng Thôn, Bắc Ninh, nghệ nhân Đào Thị Khanh vẫn hướng về quê hương dù hiện sống ở Hà Nội. Bà xem Ca trù là một phần ký ức cần được tiếp nối, chứ không phải di sản chỉ để nhắc đến trong quá khứ. Nhiều năm qua, bà bền bỉ tham gia biểu diễn và truyền dạy tại Hà Nội, Bắc Ninh cùng các địa phương khác, để những làn điệu cổ có cơ hội vang lên trước cả người yêu nghệ thuật lẫn công chúng ít có dịp tiếp xúc. Một hình ảnh giàu ý nghĩa là bà trình diễn cùng các cháu nội, ngoại tại sự kiện Giao Vị Phách Nhịp. Các thế hệ cùng hiện diện cho thấy việc trao truyền có thể bắt đầu từ những mối gắn bó gần gũi, trong gia đình và cộng đồng. Nghệ thuật Ca trù chỉ có tương lai khi được nghe, được học và được cảm nhận; sự tận tâm của bà Khanh biến mong muốn ấy thành những cuộc gặp gỡ cụ thể.
Trao truyền là cách thiết thực nhất để bảo tồn
Hai nghệ nhân không xóa được mọi trở ngại. Với hát Then, việc truyền dạy chủ yếu qua tiếp xúc trực tiếp và truyền khẩu, trong khi người trẻ ngày càng ít thời gian ở gần không gian sinh hoạt văn hóa truyền thống. Nhiều người rời quê để làm việc tại khu công nghiệp, thành phố hoặc định cư xa nhà, khiến cơ hội gắn bó với làn điệu bản địa thu hẹp. Đó là lý do những người thực hành như Thoa và Khanh có vai trò không thể thay thế: họ giữ kỹ thuật, ký ức và ý nghĩa của nghệ thuật trong lúc trực tiếp truyền lại cho người khác. Nhưng trách nhiệm không thể chỉ đặt lên vai nghệ nhân. Cộng đồng, nhất là người trẻ, cần chủ động lắng nghe, học hỏi và tạo thêm không gian để di sản hiện diện. Khi câu Then được hát, tiếng đàn Tính được gảy và Ca trù được truyền dạy, truyền thống không đứng yên trong quá khứ mà tiếp tục sống.
