Hormuz trở thành tâm điểm của đối đầu
Eo biển Hormuz là tuyến hàng hải hẹp nối vịnh Ba Tư với vùng biển bên ngoài, giữ vai trò huyết mạch cho hoạt động vận chuyển dầu và khí đốt từ các quốc gia giàu năng lượng trong vùng Vịnh. Khi Iran siết quyền qua lại còn Mỹ tăng cường hộ tống tàu, tranh chấp không còn dừng ở lời qua tiếng lại: nó đặt hoạt động quân sự và tự do hàng hải vào thế đối đầu trực tiếp. Hải quân IRGC cảnh báo nếu xu hướng hộ tống của Mỹ tiếp diễn, xung đột có thể lan tới các căn cứ Mỹ trong khu vực, đồng thời gọi đây là cảnh báo nghiêm túc. Đây là lời đe dọa đáng chú ý, nhưng cũng là tín hiệu cho thấy Tehran muốn biến mọi hoạt động bảo vệ tàu thành phép thử quyết tâm của Washington. Không có phản ứng từ Mỹ được nêu trong thông tin hiện có.
Bối cảnh khiến cảnh báo thêm nguy hiểm là Mỹ đang duy trì phong tỏa hải quân đối với các cảng Iran, còn các cuộc đàm phán chấm dứt xung đột vẫn bế tắc. Tehran kiểm soát eo biển sau khi xung đột với Mỹ và Israel bùng phát ngày 28-2; việc Washington hộ tống tàu qua tuyến này đã kéo theo những đợt đáp trả của Iran. Vì thế, căng thẳng Iran Mỹ giờ gắn chặt với câu hỏi ai có quyền quyết định tàu nào được đi qua và dưới điều kiện nào. IRGC cảnh báo rằng tàu tắt hệ thống định vị khi đi qua có thể bị xem là thù địch, biến lựa chọn hàng hải thành một rủi ro an ninh chứ không còn là thủ tục thông thường.
Tuyên bố bắt drone và đe dọa đóng cửa vô thời hạn
Ngày 29-10, Iran tuyên bố lực lượng tác chiến điện tử thuộc Hải quân IRGC đã thu giữ an toàn một drone do thám Mỹ MQM-170 ở phía tây eo biển Hormuz. Theo mô tả của phía Iran, thiết bị này được giao nhiệm vụ thu thập thông tin về các hệ thống phòng không dọc bờ biển vịnh Ba Tư và eo biển; Tehran nói dữ liệu trích xuất cho thấy drone xuất phát từ bờ biển một quốc gia ở rìa phía nam vịnh. Đây là tuyên bố của Iran, chưa phải kết luận độc lập về vụ việc. Tuy nhiên, việc đưa hoạt động trinh sát lên cùng mặt trận với kiểm soát tàu thuyền khiến nguy cơ tính toán sai tăng rõ rệt. Iran trước đó cũng nói đã bắn hạ một drone MQ-1 ở phía đông eo biển.
Cùng ngày, người phát ngôn IRGC Hossein Mohebi tuyên bố tuyến đường thủy sẽ tiếp tục đóng cửa cho đến khi Mỹ đáp ứng đầy đủ các yêu cầu của Iran; ông nói eo biển sẽ không được mở lại trước khi các điều kiện của Tehran được đáp ứng. Lời tuyên bố này đi xa hơn cảnh báo nhắm vào căn cứ Mỹ: nó biến quyền lưu thông hàng hải thành đòn bẩy trong thương lượng. Cả hai thông điệp cùng cho thấy Tehran đang đặt hoạt động quân sự của Washington và việc đi lại qua Hormuz vào một phép thử sức ép thống nhất. Khi các cuộc đàm phán vẫn bế tắc, một tuyên bố cứng rắn có thể khiến tàu vận tải và thủy thủ đoàn phải cân nhắc rủi ro trước mỗi hành trình.
Rủi ro thực tế trên tuyến hàng hải
Các báo cáo về tàu cháy và thủy lôi cho thấy lời đe dọa đã đi kèm nguy cơ vật chất trên biển. IRGC cho biết bốn tàu bị họ cáo buộc liên quan đến vận chuyển dầu bất hợp pháp ở phía bắc vịnh Ba Tư đã bị tấn công cùng lúc và bốc cháy; lực lượng này cũng thông báo ba tàu khác va phải thủy lôi ở phía tây eo biển. Trong một thông tin khác ngày 29-10, truyền thông Iran nói ba tàu chở dầu bốc cháy sau khi va phải thủy lôi khi đi qua Hormuz; Hải quân IRGC cáo buộc các tàu đi theo tuyến phía nam trái phép, tắt radar và hệ thống hàng hải, đồng thời phớt lờ cảnh báo. Các cáo buộc này cần được nhìn nhận đúng là thông tin do phía Iran đưa ra, nhưng chúng đủ để làm dấy lên lo ngại về an toàn hàng hải.
Với chủ tàu và thủy thủ đoàn, hậu quả không chỉ là nguy cơ bị chặn hoặc bị xem là thù địch. Cháy tàu và thủy lôi còn đe dọa tính mạng, làm gián đoạn hành trình và gây ô nhiễm vùng biển; chính Hải quân IRGC cảnh báo tuyến đường mà họ gọi là trái phép đã bị ô nhiễm và quy trách nhiệm cho chủ tàu cùng thủy thủ đoàn. Vì Hormuz là tuyến huyết mạch chở dầu và khí đốt, bất ổn ở đây có thể ảnh hưởng rộng hơn tới dòng lưu thông năng lượng, dù các nguồn hiện có không định lượng mức độ tác động. Kết luận đáng lo nhất là cả cảnh báo đánh vào căn cứ Mỹ lẫn lời hứa đóng cửa eo biển đều làm hẹp không gian cho giải pháp ngoại giao. Khi hộ tống, trinh sát và quyền đi lại cùng bị đặt cược, một sự cố trên biển có thể nhanh chóng đẩy đối đầu lên nấc mới.
