Sửa luật để theo kịp chuyển đổi số, nhưng quyền lợi phải được giữ vững
Luật xử lý vi phạm hành chính là khuôn khổ quy định cách cơ quan nhà nước phát hiện, xử phạt và buộc cá nhân, tổ chức khắc phục hậu quả do hành vi vi phạm gây ra. Ngày 26/10, Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang trình bày tóm tắt dự thảo luật sửa đổi gồm 6 chương, 128 điều. Sau 13 năm thi hành, việc sửa đổi được đặt ra để khắc phục bất cập, đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số và tổ chức chính quyền địa phương hai cấp. Đại biểu tại phiên thảo luận tổ chiều cùng ngày cơ bản tán thành sự cần thiết sửa luật.
Hướng đi đáng chú ý là hoàn thiện quy trình xử lý vi phạm trên môi trường điện tử và cắt bỏ thủ tục không cần thiết; một số vi phạm được phát hiện bằng thiết bị kỹ thuật có thể bị xử phạt không lập biên bản. Số hóa và rút gọn thủ tục có thể giúp xử lý nhanh hơn, nhưng tốc độ không thể thay thế yêu cầu thông báo rõ ràng, hồ sơ kiểm chứng được và cơ hội để người bị xử phạt trình bày ý kiến. Đây phải là nền tảng của cải cách, không phải phần bị hy sinh vì mục tiêu tiện lợi.
Mức phạt cao hơn cần đi cùng căn cứ thực tiễn
Dự thảo đề xuất nâng mức phạt hành chính tối đa từ 1 tỷ lên 1,5 tỷ đồng với cá nhân và từ 2 tỷ lên 3 tỷ đồng với tổ chức, tức tăng 50%. Cơ quan soạn thảo cho rằng điều chỉnh này phù hợp với phát triển kinh tế - xã hội, mức tăng thu nhập bình quân và yêu cầu răn đe. Nhưng mức trần cao hơn không tự động tạo ra công bằng hơn: chế tài vẫn phải tương xứng với tính chất, mức độ vi phạm và khả năng chấp hành.
Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn đề nghị làm rõ căn cứ thực tiễn cho việc tăng mức phạt và kéo dài thời hiệu xử phạt ở một số lĩnh vực. Mối lo ấy có cơ sở: nếu tiền phạt vượt khả năng của hộ kinh doanh hoặc doanh nghiệp nhỏ, cơ sở có thể phải đóng cửa, người lao động mất việc mà hậu quả vi phạm vẫn chưa được khắc phục. Vì vậy, quy định về hoãn, giảm, miễn hoặc nộp phạt nhiều lần cần đủ linh hoạt cho người thực sự khó khăn, đồng thời có cơ chế ngăn việc lợi dụng để né tránh trách nhiệm.
Dự thảo còn đề xuất thời hiệu xử phạt 2 hoặc 3 năm trong một số lĩnh vực; cơ quan soạn thảo cho biết sẽ tiếp tục rà soát để chọn thời hạn phù hợp đặc thù từng lĩnh vực. Thời hiệu dài hơn chỉ nên áp dụng khi có lý do xác đáng, chẳng hạn hành vi phức tạp, cần thời gian xác minh; không thể trở thành cách bù đắp cho việc phát hiện hoặc xử lý chậm.
Cưỡng chế mới: phải đúng người, đúng điều kiện
Dự thảo mở rộng các biện pháp cưỡng chế hành chính đối với người chưa chấp hành quyết định xử phạt. Trong đó có đề xuất tạm hoãn xuất cảnh đối với cá nhân hoặc người đứng đầu tổ chức chưa thi hành xong quyết định; niêm phong trụ sở, địa điểm hoặc một phần cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ. Những biện pháp này có thể giúp xử lý tình trạng cố tình chây ỳ, nhưng tác động trực tiếp đến quyền đi lại và hoạt động kinh doanh. Vì thế, luật cần xác định rõ căn cứ áp dụng, thẩm quyền quyết định, thời hạn và thủ tục thông báo, khiếu nại.
Đề xuất ngừng cung cấp điện, nước nhằm xử lý trường hợp không chấp hành quyết định đình chỉ hoạt động hoặc yêu cầu khắc phục hậu quả; với vi phạm trên môi trường điện tử, dự thảo còn tính đến việc ngừng Internet, viễn thông, hạ tầng số hoặc chặn truy cập bằng biện pháp kỹ thuật. Đây là nhóm biện pháp cần được giới hạn chặt: điện, nước và Internet phục vụ cả sinh hoạt, lao động lẫn sản xuất, nên việc cắt dịch vụ có thể gây thiệt hại cho người cùng sử dụng nhưng không liên quan đến vi phạm. Đại biểu đề nghị đánh giá kỹ phạm vi ảnh hưởng đến bên thứ ba.
Người dân và doanh nghiệp nên lưu giữ quyết định xử phạt, giấy tờ về việc đã nộp phạt hoặc đang đề nghị hoãn, giảm, miễn; đồng thời kiểm tra rõ hành vi, thời hạn và căn cứ của mọi biện pháp cưỡng chế được thông báo. Đây không phải cách trì hoãn nghĩa vụ, mà là cơ sở để phát hiện nhầm lẫn và bảo vệ người không vi phạm.
Răn đe chỉ có ý nghĩa khi thực thi công bằng
Dự thảo cũng hướng tới điều chỉnh điều kiện hoãn, giảm, miễn tiền phạt và cho phép nộp phạt nhiều lần thuận lợi hơn; đồng thời bổ sung trường hợp hoãn hoặc miễn một số hình thức xử phạt bổ sung, biện pháp khắc phục hậu quả. Cơ quan soạn thảo cho biết sẽ tiếp tục đánh giá tác động và nghiên cứu hình thức xử phạt, biện pháp khắc phục phù hợp với từng hành vi, thay vì chỉ dựa vào tiền phạt. Đây là hướng hợp lý: mục tiêu cuối cùng phải là chấm dứt vi phạm và khắc phục thiệt hại, không phải đẩy người vi phạm vào tình trạng không thể thi hành.
Kết luận cần được giữ rõ trong quá trình hoàn thiện luật: tăng sức răn đe là cần thiết, nhưng mọi biện pháp hạn chế quyền phải có căn cứ thực tiễn, điều kiện áp dụng minh bạch và cơ chế bảo vệ người bị ảnh hưởng nhầm. Nếu không chứng minh được biện pháp là cần thiết, đúng đối tượng và tương xứng, việc mở rộng cưỡng chế có nguy cơ khiến người vô can phải trả giá thay cho người vi phạm.
