Dịch hạch không phải “bóng ma mới” và vì sao không nên hoảng loạn
Dịch hạch là một bệnh truyền nhiễm nguy hiểm do vi khuẩn Yersinia pestis gây ra, lây chủ yếu qua bọ chét ký sinh trên động vật gặm nhấm và có thể gây nhiễm khuẩn, nhiễm độc toàn thân nặng nề nếu không được phát hiện, điều trị kịp thời, nhưng cơ chế lây truyền và cách kiểm soát đã được y học hiện đại hiểu rất rõ.
Trước thông tin ca tử vong nghi mắc “cái chết đen” ở Nga, nhiều người lập tức liên tưởng đến những thảm họa dịch hạch trong lịch sử và lo sợ một đại dịch mới. Nhưng theo bác sĩ Trương Hữu Khanh, đây không phải bệnh mới; đường lây, nguyên nhân gây tử vong và cách khống chế đều đã được xác định rõ ràng, nên người dân không cần quá lo lắng. Nỗi sợ hiện nay phần lớn đến từ ký ức tập thể về dịch hạch cái chết đen hơn là từ nguy cơ thực tế. Khi mạng xã hội tràn ngập tiêu đề giật gân về “sự trở lại của cái chết đen”, điều chúng ta cần không phải là hủy chuyến du lịch, mà là bình tĩnh đọc thông tin khoa học, hiểu bệnh hoạt động thế nào và mình thực sự có nguy cơ gì.
Cơ chế lây truyền: từ bọ chét, chuột đến điều kiện sống con người
Muốn đánh giá đúng nguy cơ, phải hiểu rõ lây truyền bệnh dịch hạch diễn ra ra sao. Bác sĩ Trương Hữu Khanh cho biết bệnh chủ yếu lây qua bọ chét mang mầm bệnh từ động vật gặm nhấm, thường là chuột; khi bọ chét mang vi khuẩn đốt người, vi khuẩn xâm nhập cơ thể, theo hệ bạch huyết đến vùng hạch gần vết đốt và gây sưng hạch. Đây là lý do thể bệnh phổ biến nhất là dịch hạch thể hạch, chiếm hơn 90% ca bệnh lâm sàng.
Không chỉ bọ chét, người có thể mắc bệnh khi hít phải chất tiết, chất thải từ động vật nhiễm bệnh hoặc dịch tiết đường hô hấp từ bệnh nhân dịch hạch thể phổi. Tuy nhiên, để chuỗi lây này xảy ra, cần hội đủ điều kiện: quần thể chuột lớn, bọ chét phát triển mạnh, môi trường sống chật chội, kém vệ sinh. Thời tiết hanh khô là điều kiện thuận lợi cho chuột và bọ chét, nên cũng là giai đoạn dịch hạch dễ bùng phát hơn. Nói cách khác, đây là bệnh gắn chặt với véc tơ sinh học và điều kiện sống, không phải “con virus bí ẩn bay trong không khí” như nhiều người đang tưởng tượng.
Vì sao kịch bản đại dịch “cái chết đen” ở Nga là bất khả thi
Thông tin một nhân viên y tế tại Irkutsk tử vong vì viêm phổi nặng chưa rõ nguyên nhân đã nhanh chóng bị gắn nhãn “cái chết đen” và thổi bùng lo ngại về một đại dịch mới. Nhưng các cơ quan y tế đã truy vết, cách ly, xét nghiệm toàn bộ người tiếp xúc gần, không ghi nhận thêm ca dịch hạch nào và không phát hiện tác nhân nguy cơ cao. Quan trọng hơn, bác sĩ Trương Hữu Khanh khẳng định kịch bản bùng phát đại dịch dịch hạch cái chết đen tại Liên bang Nga là bất khả thi trong bối cảnh y tế hiện đại.
Lý do nằm ở chính cơ chế lây truyền. Dịch hạch thể phổi có thể lây qua đường hô hấp, nhưng bệnh nhân thường suy hô hấp nặng, kiệt sức, không đủ sức di chuyển xa để phát tán mầm bệnh rộng rãi. Nguy cơ tập trung chủ yếu ở nhóm trực tiếp chăm sóc bệnh nhân, và với họ, việc đeo khẩu trang cùng các biện pháp bảo hộ cơ bản đã đủ để phòng ngừa hiệu quả. Khác với thời Trung cổ, chúng ta có hệ thống giám sát dịch tễ, xét nghiệm, kháng sinh, cách ly và quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn. Nỗi ám ảnh “cái chết đen” thuộc về thời kỳ con người chưa hiểu bệnh bắt nguồn từ đâu và gần như không có biện pháp phòng ngừa.
Từ “cái chết đen” lịch sử đến bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhưng có thể kiểm soát
Dịch hạch từng gây ra những đại dịch khủng khiếp, cướp đi sinh mạng hàng trăm triệu người, nên danh xưng dịch hạch cái chết đen không phải ngẫu nhiên. Nhưng điều quan trọng là bối cảnh đã thay đổi. Khi đó, con người không biết bệnh do vi khuẩn Yersinia pestis, không hiểu vai trò của chuột và bọ chét, không có kháng sinh, không có khái niệm kiểm soát véc tơ hay cách ly khoa học. Hôm nay, dịch hạch vẫn là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, diễn tiến cấp tính, gây nhiễm khuẩn nhiễm độc toàn thân nặng nề, nhưng không còn là “án tử tập thể” như trong sách sử.
Y học hiện đại đã nắm rõ “đường đi nước bước” của mầm bệnh, từ bọ chét trên chuột đến các thể bệnh hạch, phổi, não, nhiễm khuẩn huyết. Đã từng có vắc xin dịch hạch, nhưng vì bệnh không lây lan diện rộng, không tạo gánh nặng lớn cho hệ thống y tế toàn cầu, nghiên cứu vắc xin không còn là ưu tiên hàng đầu. Điều này không có nghĩa là xem nhẹ bệnh, mà là thừa nhận: với kháng sinh, chẩn đoán sớm và kiểm soát véc tơ, chúng ta có đủ công cụ để giữ dịch hạch trong tầm kiểm soát. Vấn đề không nằm ở việc bệnh “quá mạnh”, mà ở việc xã hội có đủ tỉnh táo để không hoảng loạn và tuân thủ khoa học hay không.
Người dân cần làm gì để phòng chống dịch hạch mà không sợ hãi thái quá?
Khi nghe tin về một bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, phản xạ sợ hãi là bình thường. Nhưng thay vì vội hủy chuyến đi hay chia sẻ tin đồn, điều hợp lý là hỏi: nguy cơ thực tế với mình là gì và phòng chống dịch hạch ra sao. Bác sĩ Trương Hữu Khanh nhấn mạnh người dân nên bình tĩnh, tránh tâm lý quá lo lắng khi nghe nhắc đến dịch hạch, bởi đây không phải bệnh mới và đường lây đã được biết rõ. Bộ Y tế cũng khuyến cáo không hoang mang trước thông tin chưa kiểm chứng, không chia sẻ nội dung không rõ nguồn gốc để tránh tiếp tay cho hoảng loạn.
Về thực hành, trọng tâm là cắt đứt chuỗi lây qua bọ chét và động vật gặm nhấm: giữ vệ sinh môi trường sống, chủ động diệt chuột, kiểm soát bọ chét trong khu dân cư, không tiếp xúc, bắt giữ hay tự xử lý động vật gặm nhấm ốm yếu hoặc chết bất thường nếu không có bảo hộ phù hợp. Với người chăm sóc bệnh nhân thể phổi, đeo khẩu trang và tuân thủ quy trình bảo hộ là yêu cầu bắt buộc. Nếu từng tiếp xúc nguồn nghi nhiễm hoặc đi từ vùng có ổ dịch về, khi có triệu chứng sốt cao đột ngột, nổi hạch đau, ho, đau ngực, khó thở, cần đến cơ sở y tế ngay, không tự mua kháng sinh tại nhà. Tôn trọng dịch hạch bằng hành động khoa học là cách tốt nhất để không sợ hãi nó.
