Lạm phát tăng tốc, tâm lý người tiêu dùng chùng xuống
Tâm lý người tiêu dùng là cách người dân nhìn nhận hiện tại và tương lai của kinh tế, chi phí sinh hoạt và thu nhập, từ đó quyết định họ có sẵn sàng chi tiêu, vay mượn và mua sắm các mặt hàng thiết yếu hay hàng lâu bền hay không trong bối cảnh lạm phát và lãi suất biến động mạnh. Khi lạm phát Mỹ tăng và lãi suất cao Mỹ kéo dài, cú đánh mạnh nhất không nằm trên các bảng số liệu mà nằm trong ví tiền và cảm xúc của hộ gia đình. Chỉ số CPI tháng 9 tăng tốc, chi phí sinh hoạt leo thang, trong khi chỉ số niềm tin và điều kiện kinh tế hiện tại rơi xuống đáy 5 tháng cho thấy một thực tế: người Mỹ đang cảm thấy nghèo đi, dù lương có thể chưa giảm. Đây không chỉ là câu chuyện chu kỳ mà là sự xói mòn niềm tin vào khả năng kiểm soát giá cả.
CPI tháng 9: lạm phát Mỹ tăng trở lại và vượt kỳ vọng
Báo cáo mới nhất của cơ quan thống kê lao động Mỹ cho thấy chỉ số giá tiêu dùng tháng 9 tăng 0,6% so với tháng trước và 3,7% so với cùng kỳ, cao hơn dự báo 3,6% và vượt xa mức 3,4% của tháng trước. Đây là bằng chứng rõ ràng cho thấy lạm phát Mỹ tăng trở lại, bất chấp kỳ vọng hạ nhiệt. Nếu loại trừ thực phẩm và năng lượng, CPI lõi tăng 0,3% theo tháng và 2,6% theo năm, đều nhỉnh hơn dự báo. Năng lượng là tác nhân châm ngòi: chỉ số giá năng lượng tăng 5,2%, trong đó giá xăng tăng tới 9,1% và đóng góp khoảng một nửa mức tăng CPI chung. Khi chi phí nhà ở tăng thêm 0,4% và giá ô tô, xe tải đã qua sử dụng tăng 0,7%, người tiêu dùng không cần đến các mô hình kinh tế để hiểu rằng cuộc sống đắt đỏ hơn từng ngày.
Niềm tin chạm đáy 5 tháng: chi phí sinh hoạt bào mòn sức mua
Trong bối cảnh lạm phát vẫn cao hơn đáng kể so với mục tiêu 2% của ngân hàng trung ương Mỹ kể từ tháng 3/2021, tâm lý người tiêu dùng không thể tránh khỏi suy yếu. Đại học Michigan cho biết chỉ số niềm tin người tiêu dùng tháng 10 chỉ còn 48,0, thấp hơn 0,1 điểm so với tháng 9 và là mức thấp nhất kể từ tháng 5; so với 53,6 của cùng kỳ năm trước, chỉ số này đã giảm 10,4%. Điều đáng chú ý là chỉ số điều kiện kinh tế hiện tại rơi từ 50,9 xuống 46,7, trong khi chỉ số kỳ vọng tương lai lại nhích từ 46,3 lên 48,8. Nói cách khác, người dân không bi quan hoàn toàn về tương lai, nhưng sức mua thực tế và gánh nặng chi phí sinh hoạt hiện tại đang kéo niềm tin xuống thấp. Khi hóa đơn xăng, nhà ở và thực phẩm phình to, mọi dự định chi tiêu đều bị soi xét kỹ hơn.
Lãi suất cao, hàng lâu bền trở thành “xa xỉ tâm lý”
Trước áp lực lạm phát, ngân hàng trung ương Mỹ đã tăng lãi suất quỹ liên bang thêm 0,25 điểm phần trăm trong tháng 9, đưa biên độ mục tiêu lên 3,75–4% sau hơn ba năm không tăng. Thị trường dự báo lãi suất cao Mỹ sẽ được giữ nguyên trong tháng 10 nhưng có thể tăng tiếp vào tháng 12, và thậm chí thêm ít nhất hai lần nữa trong năm 2027. Với người tiêu dùng, điều này đồng nghĩa chi phí vay mua nhà, xe, đồ gia dụng lớn đều đắt đỏ hơn. Không ngạc nhiên khi chỉ số điều kiện mua sắm hàng lâu bền giảm sốc 18% chỉ trong một tháng, rơi xuống mức thấp nhất từ tháng 11/2022. Khi lãi suất cao cộng hưởng với giá sản phẩm tăng, những món hàng từng được coi là đầu tư cho tương lai – như ô tô hay thiết bị gia dụng – đang bị đẩy sang vùng “xa xỉ tâm lý” mà nhiều gia đình không dám chạm tới.
Kỳ vọng lạm phát xấu đi và vòng luẩn quẩn niềm tin – chính sách
Điểm đáng lo nhất không chỉ là lạm phát hiện tại, mà là kỳ vọng lạm phát đang xấu đi. Trong bối cảnh lo ngại về điều kiện mua sắm hàng tiêu dùng lâu bền gia tăng, kỳ vọng lạm phát trong 1 năm và 5 năm tới đều tăng, cho thấy bất ổn giá cả vẫn kéo dài. Khi người dân tin rằng giá sẽ tiếp tục leo thang, họ có xu hướng đòi hỏi lương cao hơn, chấp nhận giá bán cao hơn và trì hoãn các quyết định đầu tư dài hạn – tất cả đều có thể khiến lạm phát bền bỉ hơn, đúng như lo ngại rằng cú sốc giá năng lượng sẽ ăn sâu vào kỳ vọng. Trong khi đó, ngân hàng trung ương vẫn chờ thêm dữ liệu, đặc biệt là chỉ số giá chi tiêu tiêu dùng cá nhân (PCE) tháng 9 sẽ công bố cuối tháng. Nếu dữ liệu tiếp tục xấu, khả năng duy trì lãi suất cao kéo dài là rất lớn, và vòng luẩn quẩn lạm phát cao – lãi suất cao – tâm lý người tiêu dùng suy yếu sẽ khó sớm chấm dứt.
