Di sản chỉ sống khi nghề còn được làm
Làng gốm Kim Lan là một làng nghề bên tả ngạn sông Hồng, thuộc xã Bát Tràng, Hà Nội, lưu giữ dấu tích của trung tâm sản xuất gốm sứ có lịch sử hàng trăm năm. Giá trị ấy không nằm riêng trong những món đồ cũ, mà còn trong tri thức về đất, tạo hình và men được người thợ truyền qua nhiều thế hệ. Vì thế, bảo tồn không thể chỉ là kể lại quá khứ: nếu nghề không tiếp tục được thực hành và người làm gốm không có sinh kế, di sản sẽ dần mất đi bàn tay gìn giữ nó. Ngày 2-8-2024, Hà Nội công nhận Kim Lan là điểm du lịch; ngày 23-1-2025, nghề gốm nơi đây được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Hai dấu mốc mở rộng cơ hội quảng bá, nhưng cũng đặt ra một đòi hỏi rõ ràng: danh hiệu phải giúp nghề tồn tại trong đời sống hôm nay.
Truyền nghề cần đi cùng sinh kế
Cạnh tranh với sản phẩm công nghiệp vốn có lợi thế về số lượng, giá thành và tốc độ cung ứng, gốm thủ công khó thắng bằng cách làm nhiều hơn. Chỗ đứng của gốm sứ Kim Lan phải đến từ chất lượng, độ tinh xảo và bản sắc, đồng thời từ khả năng tạo ra sản phẩm phù hợp với nhu cầu mới. Việc truyền nghề bởi vậy không chỉ là trao kỹ thuật; như Nghệ nhân Ưu tú Đào Việt Bình nhấn mạnh, đó còn là khơi dậy niềm tự hào và giúp người trẻ nhìn thấy cơ hội gắn bó lâu dài. Câu lạc bộ Nghệ nhân, thợ giỏi duy trì trao đổi kinh nghiệm, tập huấn thiết kế mẫu, nghiên cứu men và bán hàng trực tuyến. Những hoạt động ấy đáng quý, nhưng chỉ bền khi tay nghề được trả bằng cơ hội làm việc ổn định. Giữ được người trẻ cần nhiều hơn lời kêu gọi: nghề phải có tương lai đủ sức thuyết phục.
Đổi mới để nghề thích ứng, không mất gốc
Kim Lan đang đổi mới ở cả khâu sản xuất lẫn cách tìm khách, nhưng công nghệ chỉ có ý nghĩa khi phục vụ người thợ và gìn giữ chất lượng. Theo ông Nguyễn Chí Phương, làng hiện có khoảng 30 lò điện tại các xưởng nghệ nhân. Lò điện giúp hạn chế khói bụi, kiểm soát nhiệt tốt hơn và ổn định thành phẩm; điều đó có lợi cho môi trường sống, điều kiện lao động và những sản phẩm đòi hỏi xử lý men chính xác. Tuy nhiên, lò nung không thể thay thế tri thức tích lũy qua nhiều thế hệ hay dấu ấn bàn tay nghệ nhân. Cùng lúc, các nghệ nhân sáng tạo thêm sản phẩm trên nền kỹ thuật truyền thống, từ những món đồ quen thuộc đến tác phẩm nghệ thuật. Hướng đi hợp lý không phải chọn giữa cũ và mới, mà dùng công nghệ để người thợ có thêm điều kiện làm nghề tốt hơn.
Du lịch làng nghề phải đưa khách đến gần người thợ
Danh hiệu điểm du lịch sẽ chỉ có giá trị lâu dài nếu chuyến thăm giúp du khách hiểu nghề, đồng thời tạo thêm việc làm và đầu ra cho sản phẩm. Bảo tàng Khảo cổ học cộng đồng Kim Lan, thành lập năm 2012, lưu giữ hơn 300 hiện vật do người dân đóng góp, là điểm khởi đầu để kể câu chuyện lịch sử làng. Trải nghiệm làm gốm có thể đưa câu chuyện ấy từ hiện vật đến đôi tay: khách hiểu rằng một sản phẩm không ra đời tức thì, mà đòi hỏi sự kiên trì và kỹ năng tích lũy lâu năm. Người dân cũng đang kết hợp sản xuất với đón khách, quảng bá và bán hàng trên mạng xã hội. Nhưng du lịch không nên biến làng thành phông nền chụp ảnh hay ép nghề chạy theo nhu cầu nhất thời. Kim Lan cần giữ nhịp sống riêng, để khách gặp được người làm nghề và thấy gốm được tạo ra ngay trong cộng đồng.
Bản sắc nằm ở cách Kim Lan giữ nhịp của mình
Đặt Kim Lan cạnh Bát Tràng không nên biến hai nơi thành cuộc đua về độ sôi động hay sức hút. Điều Kim Lan cần khẳng định là câu chuyện riêng của một cộng đồng gìn giữ dấu tích lâu đời, chia sẻ tri thức nghề và đưa sản phẩm thủ công vào đời sống đương đại. Thành công không thể đo chỉ bằng lượng khách; cần nhìn cả việc người thợ có tiếp tục làm nghề, người trẻ có muốn học, sản phẩm có tìm được người mua và môi trường sản xuất có cải thiện hay không. Du lịch làng nghề nên bổ trợ cho sản xuất, chứ không thay thế nó. Nếu danh hiệu được chuyển thành cơ hội thực chất cho nghệ nhân và hộ làm gốm, Kim Lan có thể vừa đón khách vừa giữ được căn cốt của mình. Di sản bền nhất không phải thứ được trưng bày bất động, mà là nghề vẫn được thực hành và nuôi sống những người trao truyền nó.
