Làm chủ AI bắt đầu từ việc theo đuổi điều khó
AI là lĩnh vực công nghệ cho phép máy tính thực hiện những nhiệm vụ như nhận diện, dự đoán và tạo nội dung, nhưng giá trị của nó chỉ được chứng minh khi giải quyết được nhu cầu thực tế. Tại Ngày hội Trí tuệ nhân tạo Việt Nam diễn ra chiều 5/11, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh rằng muốn làm chủ công nghệ, cần những con người đủ năng lực và quyết tâm theo đuổi đến cùng các bài toán khó. Thông điệp ấy đáng chú ý vì nó đặt trọng tâm vào con người, thay vì xem AI như cuộc đua mua công cụ mới nhất. Bộ trưởng kể về hành trình hơn 20 năm học tập, nghiên cứu khoa học máy tính và AI, từ mô hình 3D, dịch máy đến việc lập phòng thí nghiệm dịch máy đầu tiên trong nước sau khi trở về Việt Nam. Kinh nghiệm có giá trị, nhưng không thể thay thế việc tiếp tục học.
Bộ trưởng cũng thừa nhận sau hơn 10 năm không trực tiếp làm chuyên môn, ông không còn theo kịp một số vấn đề kỹ thuật mới. Đó không phải lời cảnh báo riêng với chuyên gia lâu năm, mà là thực tế của ngành thay đổi nhanh: mô hình, phương pháp huấn luyện và công cụ mới liên tục xuất hiện. Nhân lực AI vì thế cần năng lực cập nhật tri thức suốt đời, cùng sự chủ động đặt câu hỏi và kiên trì khi lời giải không đến ngay. Với người trẻ, học tập không nên dừng ở giảng đường hay bằng cấp; cần tìm đến nhóm nghiên cứu, diễn đàn khoa học và môi trường thực hành. Nếu thiếu thói quen học hỏi, lợi thế công nghệ hôm nay có thể thành khoảng cách ngày mai.
Ứng dụng phải bắt đầu từ nhu cầu thật
AI4VN 2026 cũng gợi lại một chuyển dịch quan trọng: AI đã đi từ phòng thí nghiệm và hội thảo đến những công cụ có thể tạo sản phẩm, hỗ trợ công việc và phục vụ người dùng. PGS.TS Bùi Thế Duy cho biết tại cuộc thi AI Arena, sinh viên dùng AI xây dựng một phần mềm trên sân khấu trong khoảng 20 phút, trong khi trước đây việc tương tự có thể mất nhiều tuần. Tốc độ ấy mở rộng khả năng thử nghiệm, nhưng không tự động bảo đảm sản phẩm hữu ích. Thước đo đúng không phải là làm được một bản trình diễn nhanh đến đâu, mà là sản phẩm xử lý được vấn đề nào, cho ai và có thể vận hành đến mức nào. Phát triển AI cần vượt khỏi mục tiêu tiếp cận công nghệ để tập trung vào năng lực ứng dụng trí tuệ nhân tạo.
Tác động thiết thực hiện ra trong những việc gần gũi: người dùng có thể nhờ AI tìm chuyến bay, khách sạn và xe thuê qua các ứng dụng kết nối, rồi xem xét, phê duyệt trước khi hệ thống hỗ trợ đặt dịch vụ và tổng hợp lịch trình. Trong doanh nghiệp, hệ thống MOAT cho phép nhân viên nghiệp vụ đặt câu hỏi, tự tạo truy vấn và nhận câu trả lời; thời gian xử lý được rút từ nhiều ngày xuống vài phút. Những ví dụ này cho thấy ứng dụng tốt không nhất thiết phải phô diễn công nghệ phức tạp; nó phải giảm thao tác, thời gian hoặc trở ngại cụ thể. Doanh nghiệp nên bắt đầu từ quy trình đang vướng mắc, thay vì đầu tư AI chỉ vì xu hướng.
Nhân lực cần nối phòng thí nghiệm với thị trường
Muốn AI Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, chỉ sử dụng nền tảng sẵn có là chưa đủ. Năng lực làm chủ còn nằm ở nghiên cứu, phát triển mô hình, xây dựng dữ liệu, thiết kế sản phẩm và thương mại hóa công nghệ. Điều đó đòi hỏi đội ngũ biết kết hợp chuyên môn kỹ thuật với hiểu biết về ngành nghề và nhu cầu người dùng. Người giỏi viết mã có thể tạo công cụ; người dám giải bài toán khó còn phải xác định đúng vấn đề, làm việc với dữ liệu chưa hoàn hảo, thử nghiệm và chịu trách nhiệm về hiệu quả. Đào tạo nhân lực AI vì vậy không thể chỉ dạy cách dùng mô hình hay viết chương trình. Người học cần được tiếp xúc với bài toán thực, xây sản phẩm, kiểm chứng kết quả và sửa sai.
Hơn tám năm trước, chương trình AI4Life được khởi xướng với mục tiêu đưa AI vào đời sống và tạo không gian để nhà nghiên cứu gặp doanh nghiệp, cùng tìm lời giải thực tiễn. Hướng đi ấy vẫn cần được giữ vững trong bối cảnh Việt Nam đặt khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực tăng trưởng. Những giải thưởng tại AI4VN 2026 ghi nhận ba giải pháp AI, ba sản phẩm, năm tài năng AI Việt và năm doanh nghiệp phát triển AI tiêu biểu. Sự ghi nhận có ý nghĩa, nhưng bước tiến dài hạn phụ thuộc vào việc những người được đào tạo có cơ hội làm việc cùng doanh nghiệp và biến nghiên cứu thành sản phẩm hữu ích hay không.
Bước tiến phải được đo bằng lời giải
AI không còn chỉ là công cụ hỗ trợ cá nhân; nó đang tác động đến cách sản xuất, quản trị và cung ứng dịch vụ. Vì vậy, mục tiêu của AI Việt Nam không nên dừng ở chuyện theo kịp công nghệ hay có thêm người biết sử dụng nền tảng. Thước đo cần là năng lực tự nghiên cứu, phát triển và đưa giải pháp vào nơi nó tạo ra giá trị. Điều đó chỉ thành hiện thực khi nhà trường, nhóm nghiên cứu và doanh nghiệp cùng tạo điều kiện để nhân lực thử sức với vấn đề phức tạp, thay vì chỉ làm những bài tập có đáp án sẵn. Người dám theo đuổi bài toán khó không nhất thiết biết mọi thứ từ đầu; họ cần đủ nền tảng để học, đủ kiên trì để kiểm chứng và đủ khiêm tốn để điều chỉnh.
Thông điệp từ AI4VN 2026 vì thế không phải lời kêu gọi chạy theo công nghệ bằng mọi giá. Đó là lời nhắc rằng năng lực quốc gia được tạo nên bởi con người biết biến tri thức thành giải pháp cho nền kinh tế và đời sống. Việt Nam cần kỹ sư, nhà nghiên cứu và nhà quản trị không ngại đặt câu hỏi khó, phối hợp qua nhiều lĩnh vực và theo đuổi kết quả đến khi dùng được trong thực tế. Khi nhân lực AI được đánh giá bằng vấn đề họ giải quyết, thay vì danh sách công cụ họ biết dùng, ứng dụng trí tuệ nhân tạo mới có cơ hội trở thành năng lực cạnh tranh bền vững.
