Ngập không dừng ở ranh giới một tuyến đường
Dự án chống ngập là công trình và giải pháp quy hoạch nhằm kiểm soát nước mưa, triều cường và dòng chảy để giảm ngập cho một khu vực đô thị liên kết. Tại TP.HCM, điểm nghẽn không chỉ nằm ở thiếu công trình, mà còn ở cách từng hạng mục vận hành trong cùng lưu vực. TS. Vũ Văn Ái, nguyên giảng viên Trường Đại học Bách khoa TP.HCM, cho biết trong cuộc trao đổi ngày 24/10/2026 rằng số điểm ngập, diện tích ngập và độ sâu ngập đều tăng trong khoảng mười năm qua. Điều đó khiến việc xử lý riêng một tuyến đường trở nên thiếu sức thuyết phục: nâng đường hay cải tạo cống ở một nơi có thể đổi hướng dòng chảy, đẩy áp lực sang khu vực bên cạnh. Ngập úng TP.HCM vì thế đòi hỏi quy hoạch thoát nước đô thị theo vùng liên thông, thay vì những can thiệp rời rạc.
Các điểm ngập ở Võ Văn Ngân, Quốc lộ 13 và Thảo Điền cho thấy địa hình thấp kết hợp triều cao có thể làm hệ thống mất khả năng thoát nước. Ở chợ Thủ Đức, cao độ phổ biến khoảng 0,7-1 m, trong khi triều tại cửa xả có lúc đạt 1,7-1,85 m; các kênh phục vụ khu vực lại hẹp. Theo TS. Ái, chỉ một trận mưa vài chục milimét đúng lúc triều lớn cũng có thể gây ngập. Đây không phải hiện tượng bất ngờ mà là rủi ro có thể dự báo, nên tiêu chí thành công phải là giảm ngập cho cả lưu vực, không phải làm khô một điểm rồi ghi nhận đó như kết quả hoàn chỉnh.
Công trình lớn vẫn có thể vướng ở năng lực vận hành
Quy mô công trình không tự động bảo đảm hiệu quả. Với dự án chống ngập 10.000 tỉ đồng, lưu vực kiểm soát khoảng 570 km²; giai đoạn một gồm sáu cống ngăn triều lớn, hai cống nhỏ và 7,8 km đê bao, dự kiến đưa vào hoạt động trong tháng 11/2026. Nhưng chỉ ba trong sáu cống lớn được lắp bơm, với tổng lưu lượng khoảng 200.000 m³/giờ; ba cống còn lại không có bơm thoát nước. Khi triều cao đóng đường thoát tự nhiên, nước mưa bên trong vùng kiểm soát cần được bơm ra ngoài. Bởi vậy, công suất bơm và cách phối hợp vận hành mới là mắt xích quyết định, không thể xem cống ngăn triều như lời giải trọn vẹn.
Một điểm yếu khác là thông số thiết kế được xây dựng từ năm 2008, dựa trên giả thiết mưa 85,3 mm trong ba giờ khi triều ở mức 1,32 m. Trong khi đó, TS. Ái nêu đỉnh triều tại Phú An đã vượt 1,78 m vào năm 2026 và lượng mưa lớn nhất có thể vượt 200 mm. Khoảng cách giữa điều kiện thiết kế và thực tế khiến việc rà soát năng lực công trình không thể trì hoãn. Thành phố cũng không nên mặc định toàn bộ cống hiện hữu đã lạc hậu: cần khảo sát, phân vùng thoát nước và xác định nơi nào phải đầu tư mới, nơi nào còn sử dụng được. Thiếu dữ liệu cập nhật, công trình mới có nguy cơ nhanh chóng không còn phù hợp.
Kế hoạch rộng cần bắt đầu từ các lưu vực cụ thể
Các dự án lớn như Tham Lương - Bến Cát - Vàm Thuật, cống ngăn triều Bến Nghé, cải tạo rạch Xuyên Tâm và Rạch Thủ Đức, cùng kè bổ sung và hệ thống điều khiển SCADA, có thể góp phần xử lý ngập do triều khi hoàn thành. Tuy nhiên, danh mục công trình chỉ có ý nghĩa khi được nối thành một hệ thống có khả năng tiếp nhận, điều tiết và bơm nước. Với khu vực sân bay Tân Sơn Nhất và đường Phan Huy Ích, TS. Ái đề xuất khơi thông các kênh chính và bố trí trạm bơm đưa nước mưa vào kênh Tham Lương khi cần thiết. Ông cũng nêu phương án nghiên cứu trạm bơm lớn tại cống Vàm Thuật và nâng cấp điều tiết nước dọc tuyến Tham Lương - Vàm Thuật dài 32 km. Đây là cách tiếp cận thực tế hơn việc chỉ đếm số công trình.
Kế hoạch chống ngập sắp tới sẽ khó thành công nếu thành phố không xử lý đồng thời các nút thắt: tác động dây chuyền giữa khu vực, năng lực bơm chưa đồng đều và chuẩn thiết kế cần cập nhật theo mưa, triều mới. Mỗi hạng mục cần được đánh giá theo lưu vực, có dữ liệu quan trắc duy trì và cơ chế vận hành phối hợp; nếu không, đầu tư có thể giảm ngập ở nơi này nhưng để lại rủi ro ở nơi khác. TP.HCM không thiếu ý tưởng hay danh mục dự án. Thước đo đáng tin cậy hơn là người dân có đi lại an toàn khi mưa lớn trùng triều cao hay không. Muốn đạt điều đó, thành phố phải chuyển từ chống ngập theo điểm sang quản lý cả hệ thống thoát nước.
