Khi hình ảnh trở thành cách kể chuyện về di sản
Cuộc thi ảnh di sản là hoạt động sáng tạo mời công chúng ghi lại cảnh quan, con người và ký ức văn hóa tại một địa phương, để hình ảnh vừa lưu giữ giá trị vừa khơi dậy trách nhiệm bảo tồn. Hai cuộc thi vừa được phát động tại Quảng Ninh và xã Nguyễn Bỉnh Khiêm, Hải Phòng cho thấy máy ảnh có thể nối quá khứ với đời sống hôm nay, thay vì chỉ ghi lại những công trình cổ.
Ngày 30/10, Báo và phát thanh, truyền hình Quảng Ninh phối hợp với các đơn vị ở Bắc Ninh và Hải Phòng phát động cuộc thi ảnh, video clip “Ấn tượng Di sản Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc” năm 2026. Cuộc thi thuộc khuôn khổ một hội thảo về báo chí địa phương và công tác tư tưởng. Cùng thời điểm, cuộc thi ảnh tại xã Nguyễn Bỉnh Khiêm mở nhận tác phẩm từ ngày 28/10/2026 đến 31/5/2027. Cả hai đều dùng hình ảnh để tạo sự gần gũi với di sản, nhưng chọn những quy mô kể chuyện khác nhau.
Một không gian di sản rộng, nhiều góc nhìn
Cuộc thi Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc nổi bật ở phạm vi liên địa phương và sự kết hợp giữa ảnh với video. Tác phẩm có thể kể về thiên nhiên, kiến trúc, lịch sử, nghi lễ, phong tục, nghệ nhân, cộng đồng và người trẻ đang tiếp nối di sản. Ban tổ chức còn khuyến khích ghi lại cách di sản hiện diện trong đời sống đương đại, từ du lịch đến các hoạt động sáng tạo. Đây là hướng đi đáng giá: di sản không nên bị đóng khung trong một khung hình trang nghiêm mà cần được nhìn thấy như một phần đang vận động của cộng đồng.
Người tham gia phải từ đủ 16 tuổi nếu là công dân Việt Nam; người nước ngoài đang học tập, làm việc hoặc sinh sống tại Việt Nam cũng được dự thi. Mỗi tác giả có thể gửi tối đa 8 tác phẩm ảnh hoặc 5 video, mỗi video dài không quá 2 phút. Mỗi thể loại có 11 giải, tạo thêm động lực để nhiều người thử sức. Cuộc thi đang bước sang lần tổ chức thứ hai; kỳ trước nhận gần 1.100 tác phẩm sau sáu tháng phát động và chọn 26 tác phẩm trao giải.
Nguyễn Bỉnh Khiêm: di sản bắt đầu từ câu chuyện quê nhà
Trong khi cuộc thi liên vùng kết nối nhiều quần thể di sản, cuộc thi tại xã Nguyễn Bỉnh Khiêm tập trung vào lịch sử, văn hóa và nhịp sống của một địa phương. Đề tài mở rộng từ di tích, danh thắng, lễ hội, phong tục đến lao động, sản xuất, sản phẩm đặc trưng và thành tựu phát triển kinh tế - xã hội. Cách tiếp cận ấy đặt người dân vào trung tâm bức ảnh: bản sắc không chỉ nằm trong tượng đài hay di tích, mà còn trong sinh hoạt và công việc thường ngày.
Cuộc thi hướng tới quảng bá hình ảnh, xây dựng thương hiệu xã Nguyễn Bỉnh Khiêm, đồng thời bồi đắp tình yêu quê hương và niềm tự hào về truyền thống lịch sử, văn hóa. Mỗi cá nhân hoặc nhóm tác giả có thể gửi từ 3 đến 5 ảnh đơn cùng tối đa 2 bộ ảnh, mỗi bộ gồm 1 đến 8 ảnh. Bộ ảnh dự thi còn có thể bổ sung tư liệu cho hồ sơ đề xuất UNESCO vinh danh Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm nhân 450 năm ngày mất, vào năm 2035. Kết quả dự kiến công bố, triển lãm và trao giải vào tháng 6/2027.
Khác quy mô, chung trách nhiệm gìn giữ
Điểm khác biệt giữa hai cuộc thi nằm ở cự ly của câu chuyện: một bên mở rộng qua nhiều địa phương và cho phép kể bằng video, bên kia đi sâu vào một xã, nơi lịch sử địa phương gắn với đời sống và niềm tự hào của cư dân. Nhưng cả hai đều cho thấy ảnh di sản văn hóa chỉ có sức lan tỏa khi vượt khỏi vai trò minh họa. Một khuôn hình tốt có thể khiến người xem chú ý đến cảnh quan; một chuỗi ảnh có chiều sâu còn giúp nhận ra ai đang gìn giữ phong tục, di tích và môi trường sống.
Nhiếp ảnh di sản vì thế không chỉ là ghi chép cái đẹp, mà còn là cách đặt câu hỏi về sự tiếp nối: cộng đồng hôm nay đang sống cùng di sản ra sao? Việc mở cửa cho công chúng tham gia giúp những góc nhìn ngoài giới chuyên môn có chỗ đứng, còn yêu cầu tác phẩm do tác giả sáng tạo nhấn mạnh giá trị của trải nghiệm và trách nhiệm cá nhân. Hai cuộc thi ảnh văn hóa sẽ có ý nghĩa lâu dài nếu tác phẩm được tiếp tục giới thiệu, trưng bày và sử dụng để nuôi dưỡng sự quan tâm sau ngày trao giải.
Từ quần thể di sản liên vùng đến quê hương Nguyễn Bỉnh Khiêm, hai cuộc thi cùng khẳng định một điều: bảo tồn không thể chỉ dựa vào văn bản hay những chuyến tham quan. Hình ảnh có thể lưu lại ký ức, đưa di sản đến gần công chúng và khơi lên niềm tự hào; nhưng giá trị lớn nhất là thúc đẩy cộng đồng chủ động gìn giữ những gì họ đang kể.
