Rủi ro bắt đầu ngay từ đầu vào
Vật tư nông nghiệp giả là sản phẩm đầu vào bị làm giả, kém chất lượng hoặc không rõ nguồn gốc, có thể khiến người sản xuất không nhận được đúng công dụng đã đăng ký và làm suy yếu khả năng kiểm soát an toàn của cả chuỗi nông sản. Vì vậy, hàng giả ở khâu này không phải lỗi nhỏ trên một bao phân hay gói thuốc; đó là rủi ro có thể lan từ ruộng đồng tới bàn ăn.
Một vụ việc tại Thanh Hóa cho thấy mức độ cụ thể của vấn đề. Ngày 16/7, Công ty CP Đầu tư phát triển Nam Thanh bị phát hiện buôn bán 7.200 gói thuốc bảo vệ thực vật Avalon 8WP, sản xuất ngày 9/12/2025, có tổng giá trị lô hàng 86,4 triệu đồng. Thử nghiệm cho thấy hai hoạt chất đều thấp hơn ngưỡng quy định: Oxytetracycline hydrochloride đạt 41,7 g/kg, so với mức bảo đảm 54–66 g/kg; Gentamycin sulfate đạt 11,6 g/kg, trong khi mức bảo đảm là 15–25 g/kg. Doanh nghiệp bị phạt 50 triệu đồng và buộc thu hồi toàn bộ số hàng để trả cho đơn vị sản xuất hoặc phân phối tái chế theo quy định.
Với nông dân, một sản phẩm không đạt hàm lượng không chỉ làm thất bại kỳ vọng kiểm soát sâu bệnh mà còn khiến quyết định sử dụng thuốc trở nên khó lường. Trường hợp này cũng nhắc rằng nhãn mác hay lời giới thiệu không thể thay thế việc kiểm nghiệm và giám sát chất lượng.
Không chỉ là phân bón giả hay thuốc kém chất lượng
Các vi phạm không dừng ở thuốc bảo vệ thực vật. Cơ quan chức năng đã phối hợp xử lý 14 vụ liên quan đến sản xuất, buôn bán phân bón, thuốc bảo vệ thực vật giả, hàng thuộc danh mục cấm, nhập lậu hoặc chưa được phép lưu hành tại Việt Nam; đồng thời xử phạt 15 trường hợp nhập khẩu thuốc bảo vệ thực vật, phân bón và giống cây trồng không đạt yêu cầu, với tổng tiền phạt gần 700 triệu đồng. Những con số này cho thấy rủi ro vật tư nông nghiệp giả và kém chất lượng không phải vài trường hợp rời rạc.
Nguy cơ còn vượt khỏi trồng trọt. Đến ngày 20/10/2026, lực lượng chuyên ngành đã phối hợp xử lý 87 vụ vận chuyển trái phép động vật và sản phẩm động vật; số tang vật bị tiêu hủy gồm 3.720 quả trứng gia cầm, 1.523 con động vật và 23.965 kg sản phẩm động vật nhập lậu. Hàng nhập lậu có thể mang mầm bệnh, không bảo đảm kiểm dịch và an toàn thực phẩm. Đây là rủi ro trực tiếp với người chăn nuôi, người kinh doanh lẫn người tiêu dùng, chứ không chỉ là vi phạm thủ tục ở biên giới.
Nếu phản ứng chỉ tập trung vào một loại hàng hoặc một địa bàn, các mắt xích khác vẫn có thể trở thành đường vòng cho vi phạm. Kiểm soát cần dựa trên mức độ rủi ro của mặt hàng và khả năng hàng hóa di chuyển qua nhiều khâu.
Truy xuất phải nối được từ nơi sản xuất đến nơi bán
Một sản phẩm có thể đi qua thu gom, chế biến và phân phối trước khi đến tay người mua. Ở những khâu này, vi phạm còn liên quan đến ghi nhãn, chất lượng, hàng nhập khẩu không phù hợp quy chuẩn, hồ sơ an toàn thực phẩm thiếu tin cậy và truy xuất nguồn gốc nông sản. Nếu dữ liệu không cho biết sản phẩm đến từ đâu, ai đã xử lý và qua những cơ sở nào, việc thu hồi khi phát hiện sai phạm sẽ chậm và khó khoanh vùng.
Bài toán càng khó khi sản xuất nông nghiệp còn manh mún, phân tán; lực lượng kiểm tra tại cơ sở mỏng, trong khi chia sẻ thông tin giữa các cơ quan có lúc chưa kịp thời. Đòi hỏi truy xuất trên giấy nhưng thiếu dữ liệu liên thông sẽ không đủ sức ngăn hàng giả lọt vào thị trường. Cần kết nối dữ liệu hàng hóa với hồ sơ xử lý vi phạm, đồng thời kiểm tra có trọng điểm tại cửa khẩu, tuyến vận chuyển và cơ sở thu gom, chế biến, kinh doanh.
Hướng kiểm soát này chỉ có tác dụng khi trách nhiệm được phân rõ từ khâu nhập khẩu, sản xuất đến lưu thông, và thông tin truy xuất được kiểm chứng thay vì chỉ tồn tại trên nhãn. Người mua cũng cần ưu tiên sản phẩm có thông tin nguồn gốc rõ ràng, nhưng không thể đẩy trách nhiệm giám sát của cơ quan quản lý sang người tiêu dùng.
Kiểm soát toàn chuỗi, không đợi đến khi hàng ra thị trường
Các vi phạm trong nông nghiệp trải từ sản xuất, kinh doanh vật tư đầu vào đến khai thác, chế biến và lưu thông sản phẩm. Bởi vậy, xử lý từng vụ việc là cần thiết nhưng chưa đủ: nếu kiểm tra chỉ dừng ở nơi phát hiện hàng, nguồn cung và những khâu tiếp tay vẫn có thể tiếp tục hoạt động. Trọng tâm cần đặt vào các mặt hàng nguy cơ cao như giống cây trồng, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, thuốc thú y, thức ăn chăn nuôi và thủy sản, hóa chất, kháng sinh.
Cơ quan quản lý dự kiến triển khai đợt kiểm tra cao điểm trong tháng 12/2026, hướng tới Tết Dương lịch và Tết Nguyên đán 2027, ưu tiên địa bàn, cơ sở và mặt hàng tiềm ẩn nguy cơ vi phạm cao. Đây là thời điểm cần thiết để tăng giám sát, nhưng hiệu quả lâu dài phụ thuộc vào phối hợp liên ngành, dữ liệu dùng chung và năng lực thực thi ở cơ sở.
Chuỗi nông nghiệp chỉ đáng tin khi mỗi mắt xích đều có thể kiểm chứng. Muốn bảo vệ người sản xuất và người tiêu dùng, cần kiểm soát vật tư từ đầu vào, ngăn hàng nhập lậu mang rủi ro dịch bệnh, rồi nối thông tin nguồn gốc đến tận khâu lưu thông. Nếu thiếu một trong các khâu ấy, hàng giả vẫn có cơ hội đi xuyên qua chuỗi.
