Đập ngăn mặn và cái giá của việc giữ nước
Đập ngăn mặn sông Cái Nha Trang là công trình thủy lợi nhằm chặn nước mặn, giữ nguồn nước ngọt và nâng mực nước phục vụ các điểm lấy nước phía thượng lưu, nhưng vận hành nó cũng có thể tác động trực tiếp đến dòng chảy và khu dân cư ven sông. Công trình trị giá 760 tỉ đồng vừa được bàn giao vận hành vào tháng 4-2026 thì xuất hiện phản ánh ngập nhà dân và ruộng lúa trong những ngày trời nắng ráo. Đây không phải hệ quả có thể gạt sang bên như một bất tiện nhỏ: người dân phải đối mặt với nước dâng ngay trong sinh hoạt và mùa vụ. Vấn đề đặt ra không phải chọn chống mặn hay thoát lũ, mà là vì sao một công trình làm nhiệm vụ giữ nước chưa bảo đảm được cả hai yêu cầu.
Tại phường Tây Nha Trang, một hộ dân cho biết sân sát bờ sông ngập khoảng 5 cm ngày 5-10, dù gia đình chỉ thường gặp ngập khi mưa lớn. Ở phường Bắc Nha Trang, ruộng lúa gần thu hoạch bị nước dâng quá đầu gối, khiến các hộ phải thu hoạch sớm. Giám đốc đơn vị vận hành xác nhận tình trạng ngập ở hai phường liên quan đến quá trình vận hành đập. Đơn vị ghi nhận khoảng 10 ha bị ngập khi mực nước tại đập ở mức 1,2 m. Những con số ấy biến nghi ngại của cư dân thành cảnh báo cụ thể về tác động của việc nâng nước.
Giữ ngọt nhưng không thể làm nghẽn đường nước
Theo đơn vị vận hành, trong tháng 9, khi tháo dỡ đập đá đổ tại cầu Vĩnh Phương, mực nước ở vị trí lấy nước của nhà máy nước Xuân Phong có lúc xuống cao trình +0,8 m. Để hạn chế xâm nhập mặn và bảo đảm nguồn nước cho các công trình lấy nước, đơn vị đóng cửa van đập mới nhằm nâng mực nước thượng lưu. Mục tiêu giữ ngọt là có thật, nhưng nước dâng đã làm ngập một số khu vực phía trên đập. Chính quyền phường Tây Nha Trang còn ghi nhận nước sông dâng tại cửa xả, có lúc chảy ngược vào hệ thống thoát nước khiến nước rút chậm; bồi lắng, công trình thi công và kênh chưa khơi thông cũng cản trở dòng chảy. Vì vậy, quy nguyên nhân cho riêng một yếu tố sẽ là kết luận vội vàng.
Bài toán khó hơn ở những nơi vốn thấp trũng và có hạ tầng tiêu thoát chưa đồng bộ. Tây Nha Trang từng chịu ảnh hưởng nặng nề trong đợt lũ tháng 11-2025, với khoảng 80% địa bàn bị ngập và nhiều nơi ngập sâu hơn 2 m. Khi mưa lớn kéo dài, lũ thượng nguồn và mực nước sông cùng tăng, điều tiết ở đập phải được tính đồng bộ với tiêu úng, thoát lũ Khánh Hòa. Cần đánh giá bằng khảo sát, số liệu quan trắc và tính toán chuyên môn, thay vì chờ nước dâng rồi mới phản ứng. An toàn tính mạng, tài sản và sinh kế phải là điều kiện thiết kế, không phải phần việc xử lý sau sự cố.
Tháo dỡ là bước khôi phục dòng chảy, chưa phải lời giải cuối
Ngày 28-10, Phó chủ tịch UBND tỉnh Khánh Hòa giao Sở Nông nghiệp và Môi trường chủ trì kiểm tra, rà soát và giải quyết kiến nghị của UBND phường Tây Nha Trang, yêu cầu báo cáo trước ngày 5-11. Tỉnh cũng yêu cầu trước mắt tham mưu phương án vận hành an toàn, phù hợp diễn biến mưa lũ năm 2026. Đến ngày 31-10, đơn vị thủy lợi cho biết đã nghiệm thu hoàn thành tháo dỡ công trình tại cầu Vĩnh Phương. Việc tháo dỡ nhằm khôi phục khả năng thoát lũ của sông Cái Nha Trang và kết nối giao thông đường thủy; theo kế hoạch, còn gắn với định hướng phát triển không gian du lịch trên tuyến sông.
Động thái tháo dỡ là cần thiết để khơi thông dòng chảy, nhưng không thể thay cho việc làm rõ vì sao mực nước vận hành gây ảnh hưởng đến nhà ở, đất sản xuất và hệ thống tiêu nước. Đơn vị sẽ tiếp tục phối hợp kiểm tra nghiệm thu, đo lại cao trình và kiểm tra vật liệu bồi lắng. Những bước này cần đi cùng việc công khai kết quả với cộng đồng ven sông và thiết lập cách cảnh báo, điều tiết dễ hiểu cho người dân. Một công trình chống mặn chỉ có thể được xem là thành công khi bảo vệ nguồn nước mà không chuyển rủi ro sang nhà cửa, ruộng đồng. Bài học từ sự cố này rất rõ: phải đánh giá thủy văn và lắng nghe người chịu tác động trước khi xây dựng, rồi tiếp tục giám sát sau khi vận hành.
