Độ bao phủ chưa nói hết hiệu quả bảo hiểm y tế
Chi phí y tế tự trả là khoản người bệnh phải gánh ngoài phần được bảo hiểm y tế chi trả, bao gồm cả đồng chi trả; mức này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp cận dịch vụ y tế. Tại phiên thảo luận kinh tế - xã hội ở Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, đại biểu Trần Thị Nhị Hà, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Dân nguyện và Giám sát của Quốc hội, ghi nhận kết quả ngành y tế năm 2026 và đề nghị Chính phủ đặt chỉ tiêu cụ thể cho năm 2027. Đây là hướng đánh giá đúng: thành công của bảo hiểm y tế không thể chỉ đếm số người có thẻ, mà phải xem người dân có thể khám chữa bệnh mà không chịu gánh nặng tiền túi quá lớn hay không. Tỷ lệ bao phủ đạt 95,5% là đáng mừng, nhưng tự nó chưa chứng minh quyền lợi đã đến được với người bệnh.
Bà Hà đề nghị báo cáo kế hoạch năm 2027 vừa xác định mục tiêu tăng bao phủ, hướng tới mọi người dân tham gia, vừa bổ sung số liệu về khoản người dân tự trả, kể cả phần đồng chi trả khi đã có thẻ. Nếu thiếu thước đo này, chính sách có thể đạt chỉ tiêu hành chính trong khi gia đình vẫn trì hoãn khám hoặc khó theo đuổi điều trị. Vì vậy, giảm tiền túi khám chữa bệnh cần được xem là một mục tiêu gắn với tiếp cận dịch vụ, chứ không phải hệ quả phụ mặc nhiên xuất hiện khi số người tham gia tăng.
Đo kết quả thực chất, không chỉ đặt thêm mục tiêu
Đề xuất đáng chú ý của đại biểu Hà là yêu cầu Chính phủ đưa ra giải pháp cụ thể để giảm gánh nặng chi phí y tế cho hộ gia đình, đồng thời bổ sung dữ liệu đánh giá hiệu quả thực tế của bảo hiểm y tế. Tài liệu không nêu một mức giảm hay gói hỗ trợ cụ thể, nên không nên biến kiến nghị thành lời hứa về khoản tiết kiệm chưa được xác định. Điều cần làm trước là công khai và theo dõi mức tự trả, đồng chi trả cùng những kết quả cho người bệnh. Như vậy mới có thể nhận biết liệu mở rộng quyền lợi có thực sự giúp người dân đi khám đúng lúc và tiếp tục điều trị hay chỉ làm tăng tỷ lệ bao phủ trên giấy.
Bối cảnh khiến yêu cầu đo lường càng cấp thiết: đại biểu ghi nhận việc triển khai khám sức khỏe toàn dân, thúc đẩy chuyển đổi số và đưa cơ sở 2 của Bệnh viện Bạch Mai, Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức vào hoạt động; tỷ lệ người dân có sổ sức khỏe điện tử đạt 88,2%. Nhưng số lượng khám hay hồ sơ điện tử chưa thay thế được câu trả lời về chất lượng phát hiện bệnh và khả năng chi trả. Với khám định kỳ, khám sàng lọc, bà Hà cũng yêu cầu đánh giá rõ kết quả triển khai, chất lượng khám và hiệu quả phát hiện bệnh. Chính sách nên được chấm bằng tác động lên sức khỏe và chi phí của người dân, không chỉ bằng mức độ hoàn thành hoạt động.
Y tế cơ sở và dữ liệu liên thông có thể giảm rào cản
Giảm chi phí tự trả còn phụ thuộc vào việc người dân có dịch vụ phù hợp gần nơi ở hay không. Trong thảo luận ở tổ về kinh tế - xã hội, các đại biểu đề nghị nâng năng lực y tế cơ sở, hoàn thiện hạ tầng công nghệ thông tin và phát triển nhân lực y tế. Đại biểu Lý Hương lưu ý định mức nhân sự tại trạm y tế không nên chỉ dựa vào dân số: cần tính cả diện tích địa bàn, bán kính phục vụ và thời gian đi lại, đồng thời sớm có quy chế vận hành riêng cho các điểm trạm. Đây là những tiêu chí thực tế, nhất là tại nơi dân cư phân tán, nơi khoảng cách và thời gian di chuyển có thể biến quyền lợi trên thẻ thành dịch vụ khó tiếp cận.
Hạ tầng số cũng cần được đầu tư đồng bộ cho trạm y tế xã, đặc biệt ở các tỉnh miền núi còn khó khăn. Bà Hà đề nghị liên thông kết quả xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh và thông tin khám chữa bệnh giữa các cơ sở trên nền tảng sổ sức khỏe điện tử. Dữ liệu dùng được giữa các cơ sở có thể giảm thủ tục lặp lại và hỗ trợ theo dõi sức khỏe liên tục, thay vì buộc người bệnh mang theo hoặc làm lại thông tin đã có. Quốc hội đã xem xét sửa đổi luật theo hướng mở rộng quyền lợi bảo hiểm y tế ở cấp ban đầu; để hướng đi ấy có ý nghĩa, trạm y tế cần đủ người, thiết bị và kết nối để tiếp nhận người bệnh.
Chỉ tiêu năm 2027 phải gắn với trách nhiệm thực hiện
Các định hướng cho năm 2027 gồm chủ động chăm sóc sức khỏe, củng cố y tế cơ sở và dự phòng, tăng cường quản lý dược và thiết bị y tế. Bà Hà cho rằng cần chuyển những định hướng này thành chỉ tiêu đo lường được, trong đó có số bác sĩ tại mỗi trạm, tỷ lệ cán bộ y tế và tỷ lệ trạm đạt chuẩn quốc gia. Cùng lúc, đề xuất tính nhân lực theo đặc thù địa bàn và đầu tư hạ tầng công nghệ thông tin phải đi vào hướng dẫn, kế hoạch và nguồn lực thực hiện, thay vì dừng ở chủ trương. Đại biểu Huỳnh Kim Minh Tâm cũng nhấn mạnh đào tạo liên tục để nhân viên y tế ở nông thôn, vùng sâu, vùng xa và địa bàn khó khăn cập nhật chuyên môn, gắn bó lâu dài.
Thước đo cuối cùng vẫn phải quay về người bệnh: chi phí y tế tự trả có giảm không, dịch vụ ban đầu có đến gần họ hơn không, và hồ sơ sức khỏe có giúp chăm sóc liền mạch không. Những tỷ lệ bao phủ hay số hóa là nền tảng có giá trị, nhưng chưa đủ để kết luận chính sách hiệu quả nếu thiếu dữ liệu về khoản người dân tự gánh. Chính phủ cần công bố chỉ tiêu và theo dõi kết quả đó trong kế hoạch năm 2027. Đánh giá bảo hiểm y tế bằng mức bảo vệ tài chính và khả năng tiếp cận thực tế sẽ giúp phát hiện khoảng trống, đồng thời buộc các giải pháp về y tế cơ sở, nhân lực và dữ liệu phải phục vụ đúng mục tiêu: để người dân được chăm sóc mà không bị chi phí đẩy ra ngoài hệ thống.
