AI nên mở lối học, không làm thay người học
AI trong giáo dục là việc sử dụng công cụ trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ học sinh tìm thông tin, gợi ý hướng giải và hình dung kiến thức, nhưng không thay thế quá trình tự suy luận và kiểm chứng của người học. Đây là ranh giới cần được đặt ra ngay khi công nghệ bước vào lớp học: AI có thể giúp bắt đầu nhanh hơn, song không thể học thay học sinh.
Mức độ phổ biến của công cụ khiến câu hỏi này không còn xa vời. PISA năm 2025 cho thấy gần 96% học sinh 15 tuổi tại Việt Nam từng dùng chatbot AI phục vụ học tập. Trong một tiết Toán tại Trường THPT Lưu Văn Liệt, học sinh dùng AI để tìm ý tưởng, tóm tắt lý thuyết và tham khảo cách giải; nhờ có điểm xuất phát nhanh, các nhóm dành thêm thời gian trao đổi, hoàn thiện lời giải và dự án.
Lợi ích ấy có thật, nhưng không đồng nghĩa với việc AI giải bài tập luôn đưa ra đáp án đúng. Học sinh lớp 10 Lê Xuân Mai cho biết nhóm em gặp công thức biến đổi và số liệu chưa chính xác hoàn toàn, nên phải đối chiếu sách giáo khoa, bài giảng rồi sửa lập luận. Dùng AI để mở thêm hướng tiếp cận là học; chép đáp án mà không hiểu là bỏ qua việc học.
Lời giải có sẵn làm teo cơ hội suy nghĩ
Rủi ro lớn nhất không nằm ở việc học sinh chạm vào AI, mà ở thói quen giao luôn phần suy nghĩ cho máy. Khi câu trả lời xuất hiện tức thì, người học dễ bỏ qua bước tự đặt câu hỏi, thử sai và giải thích vì sao một phương pháp phù hợp. Các chuyên gia giáo dục cảnh báo lạm dụng AI có thể làm giảm cơ hội tự tìm tòi, phân tích và giải quyết vấn đề; việc cá nhân hóa câu trả lời cũng có thể khiến học sinh ít đối chiếu góc nhìn khác.
Nỗi lo của một phụ huynh có con 13 tuổi về khả năng suy luận và ghi nhớ đáng được lắng nghe, nhưng cấm đoán toàn diện không giúp trẻ biết cách dùng công nghệ có trách nhiệm. Điều cần thiết là đặt giới hạn rõ ràng và dạy con nhận ra khi nào AI đang hỗ trợ, khi nào nó đang làm hộ.
Gian lận bằng AI cho thấy ranh giới ấy đã bị vượt qua ở một số lớp. Giáo viên Phương Lan tại Bắc Ninh phản ánh có học sinh dùng điện thoại tra đáp án Gemini trong bài kiểm tra trực tuyến, kể cả với câu hỏi đã được ôn luyện; có em đạt điểm cao ở bài làm tại nhà nhưng kết quả trực tiếp trên lớp lại thấp. Điểm số do máy trợ giúp có thể đẹp, nhưng không chứng minh học sinh đã nắm kiến thức.
Thí điểm phải dạy cách kiểm chứng, không chỉ cách hỏi
Đưa AI vào lớp là hướng đi hợp lý nếu mục tiêu là trang bị tư duy số và năng lực công dân, chứ không phải biến công cụ thành máy phát đáp án. Từ học kỳ II năm học 2025–2026, các trường phổ thông trong một tỉnh bắt đầu thí điểm nội dung AI với quy mô phù hợp; theo Quyết định số 2422/QĐ-BGDĐT, giáo dục AI sẽ được triển khai tại các trường học trên cả nước từ năm học 2026–2027. Quy mô càng rộng, hướng dẫn sử dụng càng không thể để sau.
Giáo viên Toán Nguyễn Trí Tính yêu cầu học sinh nghĩ và trình bày hướng giải ban đầu trước khi tham khảo AI, rồi diễn đạt lại bằng lời của mình, nhận xét điểm hợp lý hoặc chưa hợp lý và nêu phần có dùng công cụ khi được yêu cầu. Đó là cách biến câu trả lời của máy thành đối tượng để phân tích, thay vì một đáp án để sao chép.
Cách dạy ấy cũng cần được nối với kiểm tra, đánh giá: yêu cầu học sinh giải thích lập luận, kiểm tra điều kiện bài toán và sửa lỗi AI thay vì chỉ chấm đáp số cuối. Gia đình và nhà trường nên thống nhất nguyên tắc sử dụng, tránh cả hai cực đoan là cấm sạch hoặc phó mặc trẻ tự quyết định. Nếu học sinh dùng AI để kiểm tra điều mình đã nghĩ, công nghệ có ích; nếu dùng để né việc suy nghĩ, lớp học chỉ còn lại những câu trả lời trông có vẻ đúng.
