Trở về không chỉ là một lựa chọn nghề nghiệp
Nhà khoa học trở về là người rời môi trường nghiên cứu ở nước ngoài để đem tri thức, năng lực tổ chức và thời gian của mình xây dựng khoa học trong nước. Ý nghĩa của lựa chọn ấy không nằm ở sự hy sinh được kể lại, mà ở những thiết chế và thế hệ nghiên cứu có thể tiếp tục công việc sau người tiên phong. Năm 1969, Nguyễn Văn Hiệu trở về từ Viện Liên hợp Nghiên cứu Hạt nhân Dubna, khi đã là giáo sư vật lý lý thuyết có uy tín quốc tế. Mới 31 tuổi, ông được Thủ tướng Phạm Văn Đồng tin tưởng giao xây dựng và lãnh đạo Viện Vật lý, trở thành một trong những viện trưởng trẻ nhất của khoa học Việt Nam. Đây là quyết định táo bạo: trao trách nhiệm lớn cho một nhà khoa học trẻ, giữa thời chiến và trong điều kiện làm việc thiếu thốn. Chỉ khoảng hai năm rưỡi sau khi trở về, ông đã công bố 12 công trình nghiên cứu về vật lý neutrino. Câu chuyện ấy cho thấy phát triển khoa học Việt Nam cần cả người giỏi lẫn niềm tin và quyền hạn để họ dựng nền móng.
Tự do nghiên cứu và cảm giác có ích
Trở về không đồng nghĩa với việc điều kiện nghiên cứu trong nước tốt hơn mọi nơi khác. GS.TSKH Phùng Hồ Hải nhìn nhận cơ sở vật chất và đãi ngộ ở Việt Nam chưa bằng nước ngoài, nhưng ông chọn ở lại vì cảm thấy mình tự do hơn trong nghiên cứu, là người làm chủ ở đất nước mình và có ích hơn. Đây là lời giải thích đáng chú ý: sức hút của quê hương không chỉ đến từ lời kêu gọi cống hiến, mà còn từ khả năng tự quyết định hướng nghiên cứu và nhìn thấy tác động của công việc. Phùng Hồ Hải từng nhiều năm nghiên cứu ở nước ngoài nhưng vẫn giữ liên hệ chặt chẽ với Viện Toán học. Được đặc cách công nhận chức danh giáo sư năm 2012, ông nhận các giải thưởng Baedeker, Von-Kaven và Nghiên cứu Humboldt. Trong hai thập niên qua, Toán học Việt Nam có bước tiến đáng kể với một thế hệ nhà toán học trẻ xuất sắc. Một giáo sư hàng đầu trở về có thể đóng góp không chỉ bằng công trình cá nhân, mà còn qua việc tạo môi trường để người trẻ trưởng thành.
Từ một cuộc trở về đến ngành Quân giới
Năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh gặp gỡ và vận động trí thức Việt kiều tại Pháp trở về xây dựng đất nước. Ngày 16/9, kỹ sư Phạm Quang Lễ cùng một số trí thức lên đường về nước; ngày 5/12, tại Bắc Bộ phủ, ông được giao làm Cục trưởng Cục Quân giới. Sau này được biết đến với tên Trần Đại Nghĩa, ông đem chuyên môn kỹ thuật vào một nhiệm vụ cấp thiết của cuộc kháng chiến. Ngày 3/3/1947, Bazooka được sử dụng trong trận đánh chống lực lượng thiết giáp Pháp ở phía tây Hà Nội; theo tư liệu của Viện Hàn lâm, súng đã bắn cháy hai xe tăng tại Sơn Lộ, Quốc Oai. Nhưng di sản không dừng ở một loại vũ khí. Sau chiến tranh, yêu cầu chuyển sang xây dựng cơ quan nghiên cứu có đội ngũ và định hướng lâu dài. Năm 1977, Viện có khoảng 1.300 cán bộ tại 30 đơn vị trên cả nước, dù cơ sở vật chất còn thiếu thốn. Trần Đại Nghĩa thúc đẩy đào tạo ở nước ngoài, tuyển người trẻ giỏi và mời chuyên gia đầu ngành chủ trì hoặc góp ý nghiên cứu.
Di sản là những người tiếp tục nghiên cứu
Thước đo của một cuộc trở về không chỉ là thành tựu của cá nhân, mà là năng lực nghiên cứu được để lại. Những chuyến khảo sát miền Tây sau năm 1975 đưa GS Nguyễn Văn Hiệu tham gia nghiên cứu Đồng Tháp Mười, Tứ giác Long Xuyên, từ đất phèn, điều khiển lũ đến sinh kế người dân. Đó là ví dụ rõ ràng về nghiên cứu khoa học quốc gia gắn với những vấn đề đời sống, thay vì tách khỏi nhu cầu xã hội. Hơn sáu thập kỷ sau khi Nguyễn Văn Hiệu đến Dubna, các nhà khoa học trẻ Việt Nam vẫn tiếp tục tiếp cận tri thức thế giới; đến tháng 4/2026, có 48 nhà nghiên cứu Việt Nam làm việc tại đây, tuổi trung bình 33,8. Nghị quyết 57-NQ/TW đặt yêu cầu trọng dụng nhân tài và tạo môi trường để trí thức phát huy năng lực. Kết luận 105-KL/TW ngày 15/10/2026 nhấn mạnh bố trí đúng sở trường, giao nhiệm vụ lớn và trao quyền tự chủ thực chất. Những hành trình trở về truyền cảm hứng, nhưng bài học thiết thực hơn là trao cho người tài điều kiện để họ đào tạo người kế tiếp. Nền tảng bền vững hình thành khi tri thức được chuyển giao và công việc tiếp tục qua nhiều thế hệ.
