AI buộc đại học nhìn lại việc đánh giá
Đánh giá sinh viên trong thời đại AI là quá trình xem xét kiến thức, kỹ năng và đóng góp cá nhân, đồng thời xác định công cụ trí tuệ nhân tạo đã hỗ trợ phần nào trong sản phẩm học tập. Khi AI tạo sinh phổ biến, bài nộp hoàn chỉnh không còn tự nó chứng minh người học đã nắm vững nội dung. AI đang mở ra cơ hội đổi mới trong giảng dạy, nghiên cứu và học tập, nhưng cũng làm nổi bật nguy cơ lệ thuộc công nghệ, đạo văn và thiếu trung thực học thuật. Vì vậy, cấm đoán đại trà không phải câu trả lời thuyết phục: sinh viên vẫn cần học cách sử dụng công cụ có trách nhiệm. Thách thức đối với giảng viên là phân biệt sản phẩm do người học hiểu và kiểm soát với nội dung được tạo ra mà sinh viên không thể giải thích. Muốn làm được điều đó, đánh giá cần đo cả quá trình, lập luận và khả năng vận dụng, thay vì chỉ chấm văn bản cuối cùng.
Khung năng lực cần đi cùng hướng dẫn cụ thể
Đưa năng lực AI vào giáo dục chỉ có ý nghĩa khi người học biết công cụ được dùng vào việc gì, giới hạn ở đâu và cần khai báo thế nào. Tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội (USSH), hướng dẫn giảng viên và sinh viên sử dụng AI hiệu quả, có trách nhiệm, phù hợp chuẩn mực đạo đức đã được xác định là nhiệm vụ quan trọng. Nhà trường đã xây dựng và đưa vào vận hành khung năng lực trí tuệ nhân tạo, đồng thời tổ chức đào tạo, bồi dưỡng. Đến nay, 100% cán bộ trường được tập huấn chuyên sâu về sử dụng AI trong giảng dạy, nghiên cứu và hoạt động khoa học. Sinh viên cũng được giảng viên hướng dẫn cách khai thác công nghệ cho việc học và công việc sau tốt nghiệp. Cách làm này đúng hướng: thay vì chỉ cảnh báo rủi ro, trường cần dạy năng lực sử dụng có phê phán.
Kiểm soát để bảo vệ liêm chính, không thay thế đánh giá
Hướng dẫn thôi chưa đủ nếu quy định về liêm chính không rõ và việc kiểm tra chỉ tập trung vào sản phẩm cuối. USSH đã ban hành hướng dẫn sử dụng AI có trách nhiệm, nhắc sinh viên tuân thủ nguyên tắc trong học tập, thi cử, tiểu luận, khóa luận và luận văn. Trường cũng vận hành công cụ kiểm tra trùng lặp, trong đó có Turnitin, và yêu cầu 100% sinh viên lưu ý thực hiện kiểm tra theo quy định. Công cụ này có thể góp phần phòng ngừa đạo văn, nâng cao ý thức trung thực, nhưng tỷ lệ trùng lặp không thể tự nó xác định ai đã tư duy hay viết nội dung. Để đánh giá sinh viên công bằng hơn, giảng viên nên kết hợp sản phẩm với thuyết trình, trao đổi về lựa chọn nghiên cứu, bản nháp hoặc nhiệm vụ vận dụng kiến thức. Như vậy, kiểm soát trở thành một lớp bảo vệ chứ không phải phán quyết duy nhất.
Minh bạch cách dùng AI là bước tiếp theo
Bước tiếp theo hợp lý là yêu cầu người học công khai AI đã được dùng ra sao trong từng sản phẩm, thay vì buộc họ phủ nhận một công cụ đã hiện diện trong học tập và công việc. USSH hướng tới việc đánh giá mức độ sử dụng AI trong sản phẩm học thuật và yêu cầu sản phẩm khoa học, đào tạo nêu rõ có dùng AI hay không, cũng như mức độ sử dụng. Quy định này nên đi cùng hướng dẫn dễ hiểu: phần nào được phép hỗ trợ, phần nào phải do sinh viên tự thực hiện, và việc khai báo được chấm như thế nào. Theo Hiệu trưởng Hoàng Anh Tuấn, AI là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế hoàn toàn tư duy độc lập và trách nhiệm cá nhân. Đó là nguyên tắc đáng giữ: năng lực AI không đồng nghĩa với giao bài cho máy, mà là biết dùng, kiểm chứng và chịu trách nhiệm về kết quả.
