Giáo dục AI cho cộng đồng: không chỉ là xu hướng mà là nhu cầu sống còn
Giáo dục AI cho cộng đồng là việc tổ chức có hệ thống các hoạt động hướng dẫn dùng AI, nâng cao kỹ năng số cộng đồng và an toàn mạng công dân, giúp người dân hiểu lợi ích lẫn rủi ro của công nghệ, biết ứng dụng vào đời sống hằng ngày và tự bảo vệ mình trên môi trường số. Khi các thành phố bước vào chuyển đổi số thành phố, câu hỏi không còn là “có nên dạy AI cho người dân hay không”, mà là “nếu không dạy thì ai sẽ chịu rủi ro”. Việc TP.HCM tổ chức Ngày hội Công dân số và phát động Tuần lễ hưởng ứng học tập suốt đời từ ngày 1/10 cho thấy chính quyền đã chọn đứng về phía người dân, đặt năng lực số và hiểu biết về AI vào trung tâm của chiến lược phát triển xã hội.
Ngày hội Công dân số: từ khẩu hiệu chuyển đổi số đến trải nghiệm thực tay
Điểm đáng giá nhất của Ngày hội Công dân số không nằm ở khẩu hiệu, mà ở việc người dân được chạm tay vào công nghệ. Chương trình được tổ chức sáng 9.10 với thông điệp “Chuyển đổi số thiết thực vì người dân, doanh nghiệp và sự phát triển của Thành phố”, tập trung vào trải nghiệm và nâng cao nhận thức về chuyển đổi số thành phố, xây dựng công dân số. Thay vì nghe thuyết trình, người tham gia bước vào không gian “Tôi là Công dân số”, nơi họ được hướng dẫn dùng AI, dịch vụ trực tuyến, cách bảo vệ thông tin cá nhân và nhận diện nguy cơ trên mạng. Đây là bước chuyển quan trọng: từ “biết công nghệ tồn tại” sang “biết dùng công nghệ một cách có trách nhiệm”. Nếu không có những không gian trải nghiệm như vậy, chuyển đổi số sẽ mãi là câu chuyện của báo cáo, không phải của đời sống.
An toàn mạng công dân: dạy AI phải dạy cả nhận diện mối đe dọa
Dạy người dân dùng AI mà bỏ qua an toàn mạng công dân là vô trách nhiệm. Tọa đàm “Bảo vệ trẻ em, người dân và doanh nghiệp trên môi trường số” trong khuôn khổ ngày hội đã đi đúng trọng tâm: chia sẻ tình huống thực tế, góc nhìn pháp lý, kiến thức sử dụng AI, xu hướng tấn công mạng và các nguy cơ người dùng có thể gặp phải khi tham gia môi trường số. Đây là cách tiếp cận thẳng thắn: thừa nhận rằng cùng với tiện ích, AI mở ra một mặt trận mới của lừa đảo, xâm phạm dữ liệu và tin giả. Các chuyên gia không tô hồng AI, mà giới thiệu cả giải pháp công nghệ để bảo vệ trẻ em, gia đình, doanh nghiệp, nâng cao khả năng tự phòng vệ của công dân trên không gian mạng. Chuyển đổi số thành phố chỉ có ý nghĩa khi người dân không trở thành nạn nhân của chính những công cụ mà họ được khuyến khích sử dụng.
Workshop cho phụ nữ: AI chỉ hữu ích khi chạm tới đời sống thường ngày
Một trong những tín hiệu tích cực là việc các chương trình không bỏ quên phụ nữ – nhóm thường bị xem là “ngoại biên” trong công nghệ. Tại một workshop dành cho khoảng 200 người thuộc Hội Phụ nữ phường Tân Mỹ, Tân Hưng và người dân địa phương, thạc sĩ Lương Dũng Nhân nhấn mạnh smartphone không chỉ để gọi điện, nhắn tin mà còn là công cụ học tập, làm việc, tìm kiếm thông tin và giải quyết nhu cầu đời sống. Người tham dự được hướng dẫn dùng điện thoại để đặt lời nhắc uống thuốc, tìm cách chăm sóc cây cảnh, học nấu ăn – những việc rất cụ thể. Quan trọng hơn, họ được hướng dẫn dùng AI như ChatGPT, Gemini để đặt câu hỏi, giải quyết tình huống quen thuộc, luyện ngoại ngữ và đặc biệt là kiểm tra tin nhắn có dấu hiệu lừa đảo. Khi một bà cụ 68 tuổi nói “AI hữu ích và không quá khó như mình nghĩ”, đó là bằng chứng sống cho thấy hướng dẫn dùng AI phải bắt đầu từ nhu cầu đời thường, không phải từ thuật ngữ kỹ thuật.
Từ trường học đến cộng đồng: xây dựng văn hóa học AI suốt đời
Nếu chỉ tổ chức vài sự kiện, giáo dục AI cho cộng đồng sẽ nhanh chóng trở thành phong trào ngắn hạn. Điểm đáng chú ý là ngành giáo dục TP.HCM đã triển khai hoạt động hưởng ứng từ ngày 1/10, khuyến khích tự học, đọc sách, nghiên cứu, khai thác thư viện số, học liệu mở, STEM/STEAM và hướng dẫn học sinh sử dụng AI an toàn, có trách nhiệm. Các cơ sở giáo dục thường xuyên, giáo dục nghề nghiệp và trung tâm học tập cộng đồng được định hướng đưa hoạt động học tập đến gần hơn với nhu cầu người dân, nhất là về kỹ năng số, kỹ năng nghề nghiệp và khả năng thích ứng thị trường lao động. Theo quan điểm của chương trình, công nghệ số tạo thêm không gian, phương thức và công cụ học tập mới; ngược lại, học tập suốt đời giúp mỗi người liên tục cập nhật kiến thức, làm chủ công nghệ. Đây là điểm mấu chốt: chuyển đổi số thành phố không thể tách khỏi chiến lược xây dựng xã hội học tập, nơi việc học AI được xem là hành trình suốt đời chứ không phải khóa học ngắn hạn.
