Nhện ngủ không chỉ nằm im
Giấc ngủ giống REM ở nhện là một trạng thái nghỉ có những dấu hiệu hành vi như co giật chân, chuyển động võng mạc và giảm phản ứng với âm thanh, nhưng chưa được xác nhận bằng ghi nhận hoạt động não. Phát hiện này khiến câu hỏi “nhện nhảy ngủ” không còn là chuyện suy đoán: ở Portia fimbriata, giấc ngủ được tổ chức thành ít nhất hai giai đoạn khác biệt. Nhóm do Nadja Geiger và Daniela Rößler tại Đại học Bonn dẫn đầu quan sát và quay phim nhện trong nhiều điều kiện ánh sáng, đồng thời kiểm tra phản ứng của chúng với kích thích bên ngoài. Nghiên cứu được công bố trực tuyến ngày 26 tháng 10 năm 2026. Trước đó, giới khoa học còn tranh luận liệu nhện thật sự ngủ hay chỉ nằm bất động để nghỉ. Công trình mới đáng chú ý vì kết hợp tư thế nghỉ, nhịp sinh học, mức độ phản ứng và khả năng bù ngủ thành một lập luận hành vi thuyết phục.
Trước khi ngủ, nhện Portia fimbriata chải cả tám chân, tìm tấm tơ nhỏ rồi treo ngược bên dưới. Giai đoạn yên tĩnh đến trước; sau đó, những đợt hoạt động ngắt quãng xuất hiện. Nhện không thể đảo đôi mắt lớn phía trước như người, nhưng võng mạc phía sau thủy tinh thể có thể di chuyển qua lại; chân cong và cơ thể co giật trong cùng những đợt đó. Ở mười con được theo dõi chi tiết, nhóm nghiên cứu ghi nhận 109 đợt giống REM, mỗi đợt trung bình khoảng 83 giây. Đó là dấu hiệu thú vị, nhưng gọi là “giống REM” mới chính xác: nét tương đồng hiện được xác lập ở hành vi, không phải bằng chứng rằng não nhện hoạt động như não người.
Bị đánh thức, chúng bù ngủ bằng những đợt giống REM
Thử nghiệm gây gián đoạn giấc ngủ cho thấy nhện không chỉ quay lại nghỉ theo một lịch cố định. Các nhà nghiên cứu thả 25 con ruồi giấm sống vào mỗi chuồng trong một đêm, tạo ra sự quấy nhiễu khó phớt lờ đối với loài săn mồi. Đêm sau, thời gian ngủ tổng thể tăng khoảng 8,5%, còn thời gian ở trạng thái giống REM tăng từ trung bình 9,4 phút lên 16,9 phút; phần lớn thời gian ngủ thêm nằm trong giai đoạn co giật và chuyển động mắt. Trên 13 con nhện nhảy có diềm, thời gian giống REM tăng khoảng bốn phần năm sau một đêm bị gián đoạn. Vì thế, “thiếu ngủ ở nhện” không chỉ là cách nói ví von: kết quả cho thấy chúng điều chỉnh giấc ngủ để bù phần bị mất.
Mức độ phản ứng cũng củng cố cách diễn giải đó. Nhện phản ứng chậm hơn với âm thanh khi đang trong giai đoạn giống REM so với lúc thức hoặc trong giai đoạn yên tĩnh; một số con không phản ứng trong thời gian kiểm tra ngắn, nhưng phản ứng ngay khi được thử lại lúc thức. Điều này khiến giả thuyết chúng chỉ bất động hoặc không nghe thấy kém thuyết phục hơn. Với con người, ý nghĩa thực tiễn không phải là nhện cần lịch ngủ giống chúng ta, mà là sự điều hòa giấc ngủ có thể hiện diện ở những loài có hệ thần kinh rất khác. Nghiên cứu cũng gợi ý giấc ngủ có thể phục vụ chức năng sinh học quan trọng, thay vì chỉ là khoảng dừng trong hoạt động.
Tương đồng không có nghĩa là ngủ giống hệt nhau
Điểm cần giữ tỉnh táo là giới hạn của bằng chứng. Nhóm nghiên cứu chưa ghi được hoạt động thần kinh khi nhện ngủ, nên chưa thể xác định giai đoạn giống REM có đi kèm kiểu hoạt động não tương tự REM ở người hay không. Cũng chưa có cơ sở xác định ở nhện một giai đoạn tương đương với giấc ngủ non-REM sâu. Chân co giật và võng mạc chuyển động không cho biết nhện có mơ hay không. Nói cách khác, đây là sự tương đồng về biểu hiện và cách giấc ngủ được bù đắp, không phải bằng chứng hai loài trải nghiệm cùng một trạng thái.
Nhóm nghiên cứu nghi ngờ giai đoạn giống REM có thể giúp Portia xử lý điều đã học khi săn mồi, thậm chí những cơn co giật có thể là một dạng diễn tập hành vi ban ngày; ý tưởng này vẫn chưa được kiểm tra. Những bước tiếp theo đáng chú ý là ghi lại hoạt động não của nhện và côn trùng, kiểm tra mối liên hệ giữa giấc ngủ với việc học, đồng thời so sánh nhện sống trong tự nhiên và trong phòng thí nghiệm. Ảnh hưởng của ánh sáng nhân tạo ban đêm cũng là câu hỏi còn bỏ ngỏ. Kết luận hợp lý nhất hiện nay: nhện nhảy ngủ theo cấu trúc có thể đo được và biết bù phần nghỉ bị gián đoạn, nhưng “giống REM” vẫn là mô tả thận trọng, không phải lời khẳng định rằng nhện ngủ như con người.
