Sửa luật phải bắt đầu từ khả năng thực hiện ở miền núi
Chính sách đất đai vùng cao là hệ thống quy định về phân loại, sử dụng và hỗ trợ đất, cần tính đến địa hình, sinh kế và khả năng tiếp cận hạ tầng để người dân có thể thực sự hưởng lợi. Tại phiên thảo luận tổ của Quốc hội về các dự án luật, trong đó có Luật Đất đai sửa đổi, đại biểu Nguyễn Thành Trung thuộc Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lào Cai đề xuất hoàn thiện quy định từ những vướng mắc thực tế ở miền núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Ông cơ bản đồng tình với định hướng sửa luật, nhưng nhấn mạnh yêu cầu đồng bộ và khả thi, thay vì chỉ tinh giản câu chữ hoặc thủ tục trên giấy. Đây là điểm mấu chốt: một chính sách tiến bộ sẽ không giúp được nhiều nếu địa phương thiếu quỹ đất phù hợp, còn người dân nhận đất mà không thể sản xuất.
Ba nhóm đất chỉ có ý nghĩa nếu thủ tục thực sự nhẹ hơn
Với Điều 9, Trung ủng hộ tinh gọn cách phân loại thành ba nhóm: đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp và đất dự trữ phát triển. Cách tiếp cận này có thể giảm thủ tục và chi phí khi chuyển mục đích sử dụng đất, nhưng kết quả phụ thuộc vào quy định thực hiện sau đó. Nếu đổi loại đất trong cùng một nhóm vẫn phải xin phép, việc sắp xếp lại tên nhóm khó tạo ra khác biệt đáng kể cho người dân. Vì vậy, ông đề nghị cho phép chuyển đổi trong cùng nhóm, nhất là giữa các loại đất nông nghiệp, theo thủ tục đăng ký biến động khi việc chuyển đổi không làm thay đổi bản chất đất, không làm mất khả năng phục hồi và đáp ứng điều kiện luật định. Ông cũng yêu cầu làm rõ tiêu chí, ranh giới, phương pháp xác định đất và đồng bộ với luật chuyên ngành, để giảm nguy cơ vướng mắc khi cấp giấy chứng nhận, kiểm kê hoặc xác định nghĩa vụ tài chính.
Đất dự trữ phát triển cũng cần được quản lý rõ trách nhiệm và thẩm quyền, đồng thời có cơ chế khai thác tạm thời hoặc cho thuê ngắn hạn để tránh bỏ hoang, lãng phí. Đây là đề xuất có lợi cho cả quản lý công lẫn cộng đồng: đất chưa sử dụng lâu dài vẫn có thể tạo giá trị, thay vì bị treo trong tình trạng không rõ ai chịu trách nhiệm. Tuy nhiên, đơn giản hóa không đồng nghĩa với buông lỏng; tiêu chí và dữ liệu đất đai phải đủ rõ để địa phương xử lý nhất quán.
Quỹ đất hỗ trợ phải có chất lượng, không chỉ đủ trên hồ sơ
Thách thức rõ nhất tại Lào Cai là đất sạch do Nhà nước quản lý hạn chế bởi địa hình miền núi phức tạp. Ở một số xã vùng cao, bố trí nơi tái định cư cho người dân có nguy cơ lũ ống, lũ quét đã khó, còn tạo đất sản xuất càng thêm trở ngại. Việc thu hồi đất từ các công ty nông, lâm nghiệp lại chậm vì vướng ranh giới, tài sản trên đất, tranh chấp và thiếu kinh phí bồi thường. Một số diện tích bàn giao có độ dốc lớn, chất lượng thấp, xa nguồn nước hoặc khó đi lại, nên không bảo đảm sinh kế. Bởi vậy, chỉ tính diện tích phân bổ là chưa đủ; giao đất không thể canh tác có nguy cơ biến chính sách hỗ trợ thành một quyền lợi trên giấy.
Trung đề nghị cấp tỉnh, căn cứ nhu cầu và khả năng cân đối ngân sách, bố trí nguồn lực và rà soát đất công, đất thu hồi từ nông, lâm trường cùng các dự án bỏ hoang để tạo quỹ đất hỗ trợ. Quan trọng hơn, luật cần đặt tiêu chí về chất lượng đất, điều kiện canh tác, nguồn nước và khả năng tiếp cận giao thông. Nếu làm được, người dân có cơ hội nhận đất phù hợp để ổn định sản xuất, thay vì phải tự xoay xở với diện tích xa xôi hoặc khó khai thác. Đây là yêu cầu thực chất nhất đối với chính sách đất đai dành cho đồng bào dân tộc thiểu số.
Mở rộng hỗ trợ và vốn để người dân giữ được sinh kế
Các đề xuất không dừng ở việc tạo quỹ đất. Trung kiến nghị hỗ trợ đất đai cho hộ mới thoát nghèo trong thời hạn 36 tháng tại địa bàn đặc biệt khó khăn nếu còn thiếu hoặc không có đất sản xuất, đồng thời gắn chính sách với các chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026–2030. Ông cũng đề xuất đơn giản hóa tối đa thủ tục đối với đất giao cho đồng bào dân tộc thiểu số thuộc diện được miễn 100% tiền sử dụng đất, tiền thuê đất. Các mốc và điều kiện này giúp xác định rõ hơn nhóm cần hỗ trợ, nhưng hiệu quả vẫn phụ thuộc vào việc địa phương có đất phù hợp và quy trình dễ tiếp cận hay không.
Về vốn, đại biểu kiến nghị mở rộng cơ chế tín dụng, cho phép thế chấp tài sản gắn liền với đất hoặc quyền sử dụng đất được hỗ trợ tại ngân hàng thương mại nhà nước, kèm biện pháp bảo vệ quyền lợi người dân và hạn chế nguy cơ mất đất. Đây là hướng đi cần thiết nếu người dân có đất nhưng thiếu nguồn lực để đầu tư sản xuất; song cơ chế bảo đảm phải thận trọng để hỗ trợ sinh kế không tạo thêm rủi ro mất tư liệu sản xuất. Quốc hội tiếp tục thảo luận tại tổ về các dự án luật, với trọng tâm hoàn thiện tính đồng bộ và khả thi của quy định. Kết luận cần rút ra rất rõ: Luật Đất đai sửa đổi chỉ đáp ứng thực tiễn vùng cao khi vừa gỡ thủ tục, vừa bảo đảm đất được giao có thể sống được và làm ăn được.
