Từ kết nối thiết bị đến phối hợp cả nền kinh tế
Hạ tầng thông minh là sự kết hợp giữa hạ tầng vật lý, mạng lưới kết nối, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo để các hệ thống không chỉ được giám sát mà còn có thể phản ứng theo tình hình thực tế. Đây là bước chuyển Việt Nam cần ưu tiên: phối hợp tốt hơn giữa nhà máy, cảng biển và giao thông quan trọng không kém việc tiếp tục mở rộng đường sá hay năng lực sản xuất. Tại phiên tham luận và đối thoại chuyên sâu trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026 ở TP HCM chiều 28/10, Devendra Jain, Trưởng nhóm AI và Công nghệ tiên phong của Diễn đàn Kinh tế Thế giới, khuyến nghị phát triển kinh tế kết nối thông minh để tăng hiệu quả phối hợp giữa các mắt xích này. Việt Nam đã trở thành điểm đến đầu tư và trung tâm sản xuất lớn, nhưng giai đoạn tiếp theo đòi hỏi nền kinh tế vận hành đồng bộ hơn, thay vì chỉ tăng quy mô hạ tầng vật lý.
Khác biệt nằm ở khả năng hành động. Đèn giao thông được kết nối nhưng chạy theo lịch cố định mới chỉ giúp quan sát và truyền thông tin; hệ thống thông minh có thể phân tích lưu lượng rồi điều chỉnh tín hiệu trên toàn mạng lưới. Áp dụng tư duy ấy vào logistics, dữ liệu giao thông, lịch sản xuất và hoạt động cảng có thể giúp giảm thời gian chờ, hạn chế nghẽn và cải thiện độ tin cậy giao hàng. Đây không phải lợi ích công nghệ để trưng bày, mà là điều kiện thiết thực để doanh nghiệp giao hàng đúng hẹn và duy trì sản xuất khi chuỗi cung ứng bị gián đoạn.
Hạ tầng chung có thể san bằng một phần cuộc chơi
Giá trị lớn của hạ tầng thông minh không nằm ở việc mỗi doanh nghiệp tự mua thêm công nghệ, mà ở khả năng tạo lớp điều phối dùng chung. Jain cho rằng kết hợp hạ tầng vật lý, kết nối, dữ liệu và AI có thể cải thiện năng suất, khả năng chống chịu và sức hấp dẫn đối với nhà đầu tư. Điều này đặc biệt đáng chú ý với doanh nghiệp nhỏ và vừa: dữ liệu công nghiệp thường bị giữ trong các hệ thống riêng, khiến việc phát triển ứng dụng AI vượt quá nguồn lực của từng đơn vị. Một nguồn dữ liệu dùng chung, tiêu chuẩn liên thông và nền tảng hỗ trợ có thể hạ thấp rào cản tiếp cận công nghệ, đồng thời tránh để mỗi doanh nghiệp tự giải quyết riêng các bài toán kết nối, bản sao số và an ninh mạng.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy mô hình này cần phối hợp giữa chính phủ, doanh nghiệp, nhà cung cấp công nghệ và tổ chức tiêu chuẩn. Saudi Arabia đã dùng băng tần quốc phòng để cung cấp kết nối chuyên dụng cho công nghiệp; Trung Quốc có hơn 4.000 nhà máy thông minh ứng dụng 5G. Những ví dụ ấy không phải khuôn mẫu để sao chép nguyên trạng. Chúng cho thấy chính sách, kết nối chuyên dụng và quy tắc chung có thể tạo điều kiện để doanh nghiệp ứng dụng công nghệ ở quy mô lớn. Với Việt Nam, VSM 70 của Trung tâm Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư tại TP HCM là một điểm tựa để hỗ trợ chuyển đổi sản xuất thông minh và nâng năng lực cạnh tranh trong chuỗi giá trị.
Kết nối tốt chưa đủ: phải nâng nội lực trong chuỗi
Hạ tầng hiện đại không tự động đưa Việt Nam lên vị trí cao hơn trong mạng lưới sản xuất. Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng nhận định kinh tế thế giới đang tái cấu trúc dưới tác động của xung đột địa chính trị, đột phá công nghệ và chuyển đổi kép; AI, tự động hóa và tiêu chuẩn ESG ngày càng là điều kiện tham gia chuỗi giá trị toàn cầu. Ông nhấn mạnh các quốc gia cần chủ động định vị và nâng cao năng lực nội tại, thay vì thích ứng thụ động. Đây là điểm then chốt: nếu doanh nghiệp trong nước chỉ cung cấp mặt bằng, lao động và khâu lắp ráp, kết nối nhanh hơn có thể làm dòng hàng hiệu quả hơn nhưng chưa bảo đảm Việt Nam tham gia sâu vào thiết kế, công nghệ hay thương mại hóa.
Yêu cầu vì thế là dùng hạ tầng liên kết để tăng năng lực hấp thụ công nghệ, chất lượng nhân lực và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn mới. Việt Nam cần tạo môi trường, cơ chế và năng lực để cùng đối tác quốc tế tham gia trực tiếp hơn vào quá trình sáng tạo giá trị, không chỉ nối vào chuỗi sẵn có. Với TP HCM, các cơ hội trước mắt gồm xây dựng lớp điều phối đáng tin cậy nối nhà máy, logistics, cảng cạn và cảng biển trên hành lang sản xuất – xuất khẩu, cùng lớp dùng chung giúp doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, mở rộng sản xuất thông minh. Các hướng này được đặt trong định hướng dự thảo Quy hoạch tổng thể TP HCM đến năm 2050.
Từ hạ tầng đến năng lực tạo giá trị
Bước đi hợp lý là ưu tiên mạng truyền thông tiên tiến, dữ liệu công nghiệp đáng tin cậy, tiêu chuẩn liên thông và nền tảng trí tuệ công nghiệp cấp hệ thống. Những phần việc này cần được thiết kế cùng doanh nghiệp, thay vì xây xong rồi mới tìm cách đưa vào sản xuất. Nghiên cứu được trình bày tại diễn đàn cũng đề xuất vành đai công nghệ TP HCM với sáu cực chức năng, liên kết từ sáng tạo tri thức đến sản xuất và thương mại hóa trên thị trường toàn cầu; kinh nghiệm được khảo sát từ sáu nền kinh tế châu Á. Hướng tiếp cận đó nhấn mạnh điều phối và chuyên môn hóa, chứ không chỉ gom thêm khu công nghiệp hay trung tâm công nghệ rời rạc.
Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026 diễn ra từ ngày 26 đến 29/10, tạo thêm không gian đối thoại giữa các bên về hợp tác trong bối cảnh kinh tế và công nghệ thay đổi. Nhưng thước đo thành công không nên là số nền tảng được triển khai hay số thiết bị được kết nối. Điều đáng kể hơn là hàng hóa đi qua nhà máy, cảng và đường bộ có ít điểm nghẽn hơn; doanh nghiệp trong nước tiếp cận dữ liệu và công nghệ dễ hơn; và họ giữ được phần giá trị lớn hơn trong chuỗi. Hạ tầng thông minh chỉ thực sự nâng năng lực cạnh tranh khi nó giúp Việt Nam chuyển từ vị trí kết nối với mạng lưới sản xuất sang vị trí có tiếng nói và năng lực tạo giá trị trong mạng lưới ấy.
