Sức ép tăng, nhưng Tehran chưa đổi lập trường
Sức ép của Mỹ đối với Iran là sự kết hợp giữa phong tỏa, trừng phạt kinh tế và đe dọa sử dụng sức mạnh quân sự nhằm buộc Tehran chấp nhận các điều kiện của Washington. Đây là chiến lược tạo đòn bẩy, nhưng cũng có thể biến đàm phán thành một cuộc thử sức chịu đựng kéo dài. Ngày 24/10, Tổng thống Donald Trump cảnh báo Mỹ có thể mở thêm chiến dịch quân sự khi bất đồng về chương trình hạt nhân Iran và eo biển Hormuz vẫn chưa được giải quyết. Washington muốn thỏa thuận bao gồm hạt nhân, tên lửa, hoạt động của các lực lượng ủy nhiệm và bảo đảm hàng hải qua Hormuz. Iran từng đề nghị mở lại eo biển và nối lại đàm phán hạt nhân nếu Mỹ dỡ phong tỏa, miễn trừng phạt hoạt động bán dầu và giải phóng tài sản bị đóng băng; Trump từ chối. Căng thẳng vì thế không chỉ nằm ở tuyên bố: người dân Iran chịu lạm phát, thiếu hàng hóa và đồng rial mất giá, trong khi nguy cơ chiến tranh cũng gây sức ép lên thị trường năng lượng toàn cầu.
Hai đòn bẩy: siết kinh tế trước, dùng vũ lực sau
Lựa chọn ít rủi ro hơn về quân sự là mở rộng trừng phạt thứ cấp, nhắm vào ngân hàng, nhà máy lọc dầu và cảng nước ngoài còn giao dịch dầu Iran, đồng thời thực thi chặt phong tỏa hải quân và các biện pháp trừng phạt hiện hành. Cách này có thể duy trì sức ép trong lúc đàm phán, nhưng không bảo đảm Tehran sẽ nhượng bộ. Khó khăn kinh tế đã làm suy giảm đời sống thường dân mà vẫn chưa cho thấy lập trường của giới lãnh đạo Iran đổi khác. Lựa chọn tiếp theo là nối lại các đợt không kích kéo dài, nhắm vào năng lực tên lửa, cơ sở hạt nhân và có thể cả hạ tầng năng lượng cùng doanh nghiệp gắn với lực lượng vệ binh. Trump được cho là đã nói với các cố vấn về khả năng nối lại không kích sau bầu cử giữa nhiệm kỳ, song chưa có quyết định cuối cùng. Với Trump và Iran, đe dọa quân sự có thể làm tăng sức ép đàm phán, nhưng không đồng nghĩa với khả năng kiểm soát kết quả.
Hormuz khiến lựa chọn quân sự thành canh bạc
Nguy cơ lớn nhất là Washington kỳ vọng một chiến dịch ngắn sẽ buộc Iran xuống thang, nhưng lại kích hoạt vòng trả đũa mới. Tehran có thể nhắm vào căn cứ Mỹ trong khu vực, hoạt động hàng hải và hạ tầng năng lượng vùng Vịnh; đe dọa vận tải qua Hormuz cũng có thể đẩy giá dầu lên và làm thị trường bất ổn. Tín hiệu cứng rắn đã xuất hiện: người phát ngôn lực lượng vệ binh Iran nhắc đến các tuyến cáp quang dưới đáy eo biển như những mục tiêu tiềm năng, làm căng thẳng eo biển Hormuz gắn thêm với an ninh thông tin liên lạc. Một chiến dịch mở rộng sang cơ sở năng lượng hoặc giới lãnh đạo có thể gây tổn thất lớn, nhưng khó bảo đảm kết thúc xung đột; triển khai lực lượng trên bộ còn tạo mục tiêu cố định trước tên lửa và thiết bị bay không người lái, đồng thời đặt thêm gánh nặng hậu cần và phòng không. Bởi vậy, không kích không phải lối tắt an toàn mà là bước có thể mở rộng chiến trường.
Kết luận: sức ép cần đi cùng lối thoát ngoại giao
Washington hiện có thể tăng sức ép kinh tế và chuẩn bị phương án quân sự, nhưng ưu tiên không nên là chứng minh rằng Mỹ sẵn sàng đánh mạnh hơn. Nếu các đòn trừng phạt làm đời sống Iran khốn khó mà không đổi được tính toán của Tehran, còn không kích lại khiến Hormuz và hạ tầng khu vực thành mục tiêu, cái giá phải trả sẽ lan ra ngoài hai nước. Trump từng trông đợi Iran trở lại bàn đàm phán trước bầu cử giữa nhiệm kỳ, trong khi giá năng lượng cao tạo thêm sức ép chính trị trong nước. Điều đó khiến sức hấp dẫn của một hành động quân sự nhanh càng lớn, nhưng cũng làm tăng nguy cơ quyết định chiến lược bị chi phối bởi lịch chính trị. Cách tiếp cận thận trọng hơn là giữ sức ép kinh tế, đồng thời xác định rõ điều kiện và lộ trình để Tehran có thể quay lại đàm phán. Nếu thiếu lối thoát ấy, đòn bẩy của Washington có thể trở thành mồi lửa cho một cuộc khủng hoảng khu vực rộng hơn.
