Mục tiêu xuất khẩu cần một chuỗi giá trị liền mạch
Thủy sản bền vững là cách tổ chức sản xuất, chế biến và tiêu thụ sao cho tăng năng suất, chất lượng, giá trị gia tăng mà vẫn phù hợp với điều kiện sinh thái và khả năng tái tạo nguồn lợi. Đây là nền tảng Đồng Tháp chọn để theo đuổi mục tiêu xuất khẩu, thay vì chỉ mở rộng sản lượng.
Ngày 21/10/2026, UBND tỉnh ban hành Quyết định 3303/QĐ-UBND, phê duyệt Đề án phát triển thủy sản bền vững giai đoạn 2026–2030, tầm nhìn đến năm 2050. Đề án đặt mục tiêu kim ngạch xuất khẩu thủy sản đạt 1,2 tỷ USD vào năm 2030. Nhưng đích đến này chỉ có ý nghĩa nếu các khâu từ giống, nuôi trồng và khai thác đến chế biến, logistics, tiêu thụ vận hành ăn khớp. Tỉnh muốn khắc phục tình trạng sản xuất riêng lẻ, kết nối các vùng nước ngọt với vùng nước lợ, nước mặn và ven biển. Đó là lựa chọn đúng: tăng sản lượng mà không gắn với đầu ra và năng lực nhà máy dễ đẩy rủi ro về phía người nuôi.
Vùng nguyên liệu phải được tổ chức theo nhu cầu thị trường
Tổ chức lại vùng nguyên liệu thủy sản là điều kiện để doanh nghiệp biết rõ nguồn cung đến từ đâu, có thể thu mua theo tiêu chuẩn nào và sản lượng nào phù hợp với công suất chế biến. Với ngành cá tra, Đồng Tháp định hướng chuỗi khép kín từ con giống, nuôi thương phẩm đến chế biến, tiêu thụ và logistics; chất lượng giống, kiểm soát dịch bệnh và truy xuất nguồn gốc vì thế không thể là việc riêng của từng hộ nuôi.
Thủy sản Đồng Tháp dựa vào nuôi nước ngọt công nghệ cao, cá tra, cá tra giống, cá lồng bè và các loài bản địa, đồng thời phát triển có chọn lọc vùng nước lợ, nước mặn và nuôi biển ở Gò Công. Cách tiếp cận theo tiểu vùng sinh thái có thể giúp người dân đa dạng sinh kế qua mô hình lúa–cá, lúa–tôm càng xanh, cá–sen hoặc nuôi trong mương vườn kết hợp du lịch. Tuy vậy, các mô hình chỉ bền khi mùa vụ, diện tích và sản lượng được điều chỉnh theo nhu cầu tiêu thụ, năng lực nhà máy và sức chịu tải môi trường. Hợp tác xã, tổ hợp tác cần tổ chức sản xuất chung; doanh nghiệp cần cam kết đầu ra và dịch vụ.
Chế biến sâu mới giúp tăng giá trị trên mỗi nguồn nguyên liệu
Đạt mục tiêu xuất khẩu không chỉ là bán được nhiều cá hơn. Đồng Tháp đặt mục tiêu sản lượng thủy sản chế biến xuất khẩu đạt 480.000 tấn vào năm 2030, tăng trưởng sản lượng chế biến trên 6% mỗi năm và để sản phẩm chế biến giá trị gia tăng chiếm trung bình trên 40% giá trị xuất khẩu. Đây là phần việc đòi hỏi doanh nghiệp đổi mới dây chuyền, đa dạng sản phẩm, sử dụng nguyên liệu hiệu quả và giảm chất thải; tỉnh cũng hướng tới việc trên 70% cơ sở chế biến xuất khẩu đạt trình độ công nghệ từ trung bình tiên tiến trở lên.
Chế biến thủy sản vì thế cần được nhìn như một mắt xích tạo giá trị, không chỉ là khâu xử lý sau thu hoạch. Phụ phẩm cá tra như da, xương, mỡ và nội tạng có thể trở thành nguyên liệu cho collagen, gelatin, dầu cá, protein thủy phân và sản phẩm khác thay vì thành gánh nặng xử lý. Đề án đặt hướng tăng tái sử dụng, chế biến phụ phẩm; mục tiêu của giai đoạn 2026–2030 là nâng tỷ lệ này ít nhất 15 điểm phần trăm so với năm 2027. Muốn vậy, nhà máy phải gắn kế hoạch thu mua với lịch nuôi và có năng lực tiêu thụ cả sản phẩm chính lẫn phụ phẩm.
Công nghệ và phối hợp quyết định khả năng thực thi
Công nghệ chỉ tạo tác động khi dữ liệu phục vụ quyết định hằng ngày: vùng nuôi nào đạt chuẩn, nguồn nước có dấu hiệu bất thường, lô hàng nào cần truy xuất và nhà máy cần nguyên liệu vào thời điểm nào. Đồng Tháp đặt mục tiêu hoàn thành hệ thống điều hành số ngành thủy sản cấp tỉnh vào năm 2027, đồng thời xây dựng dữ liệu nền về chế biến sâu, liên kết chuỗi và thu hồi, sử dụng phụ phẩm. Bản đồ vùng nuôi, mã cơ sở, giám sát môi trường và truy xuất nguồn gốc cần được kết nối, không vận hành như những kho dữ liệu rời rạc.
Thách thức làm cho việc phối hợp càng cấp thiết: rủi ro thiên tai và biến đổi khí hậu, chi phí đầu vào tăng, hạ tầng nuôi chậm nâng cấp cùng các rào cản kỹ thuật quốc tế đang gây sức ép lên ngành. Người nuôi cần tiêu chuẩn, cảnh báo môi trường và lịch sản xuất rõ ràng; hợp tác xã cần gom sản lượng, chia sẻ dịch vụ; doanh nghiệp cần liên kết tiêu thụ, đầu tư chế biến và logistics; cơ quan quản lý cần điều phối dữ liệu, quy hoạch và giám sát. Đề án sẽ được sơ kết giữa kỳ năm 2028 và tổng kết năm 2030. Kết quả nên được đo bằng khả năng giữ chất lượng, thu nhập và đầu ra ổn định trong cả chuỗi.
