Từ đô thị đơn tâm sang mạng lưới nhiều cực
Đô thị đa cực là mô hình tổ chức thành phố quanh nhiều trung tâm có chức năng riêng, được kết nối để phân bố việc làm, nhà ở và dịch vụ thay vì dồn phần lớn hoạt động vào một lõi duy nhất. Với TP.HCM, chuyển đổi này là lựa chọn cần thiết, không phải cách gọi mới cho việc mở rộng địa giới. Ngày 29/10, UBND TP trình quy hoạch tổng thể thời kỳ 2025–2050, tầm nhìn 100 năm; ngày 30/10, HĐND thành phố thông qua đồ án cho không gian khoảng 6.772 km², gồm 168 đơn vị hành chính. Quy hoạch TP.HCM đặt ra cấu trúc gồm năm cực động lực, năm trung tâm vệ tinh, năm hệ liên kết chiến lược và mười vùng quản lý phát triển. Đó là một khung phân vai đầy tham vọng; thước đo thực chất sẽ là khả năng khiến các khu vực bổ trợ nhau thay vì cạnh tranh bằng những dự án rời rạc.
Lý do phải thay đổi khá rõ: mô hình đơn tâm kéo dân cư, việc làm, trường học và bệnh viện về nội thành, góp phần gây quá tải hạ tầng, ùn tắc và ô nhiễm. Sau hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, bài toán còn là nối công nghiệp, cảng biển và dịch vụ thành một chuỗi hoạt động thống nhất. Nếu mỗi khu vực chỉ được gắn nhãn chức năng mà thiếu kết nối và dịch vụ tại chỗ, thành phố sẽ giữ nguyên dòng đi lại hướng tâm dưới một bản đồ mới. Vì vậy, sự thành công của mô hình không nằm ở số lượng cực, mà ở việc chúng tạo ra lựa chọn sống và làm việc thực tế cho cư dân.
Năm cực động lực, năm vệ tinh: phân vai để bổ trợ nhau
Năm cực được định hướng theo các thế mạnh khác nhau: lõi trung tâm đảm nhận tài chính, quản trị và dịch vụ quốc tế; phía Đông phát triển đổi mới sáng tạo, khoa học công nghệ, giáo dục và kinh tế số; phía Bắc tập trung công nghiệp, công nghệ cao và logistics; phía Nam gắn với cảng biển, thương mại tự do, logistics quốc tế và năng lượng; phía Tây hướng tới đô thị, y tế và giáo dục. Cách phân vai này có lý nếu tạo được chuỗi liên kết: nghiên cứu và công nghệ kết nối sản xuất, sản xuất nối với logistics và cảng biển, còn các dịch vụ thiết yếu được bố trí gần cộng đồng dân cư. Nhưng chuyên môn hóa cũng có rủi ro: nếu một cực chỉ là nơi làm việc mà thiếu nhà ở, trường học hay y tế, nó sẽ tạo thêm những chuyến đi dài thay vì giảm áp lực cho lõi.
Năm trung tâm vệ tinh được xác định là Côn Đảo, Long Hải – Hồ Tràm, Hóc Môn – Củ Chi, Bàu Bàng và Bắc Tân Uyên. Chúng có thể mở rộng phân bố dân cư, việc làm và dịch vụ, nhưng không nên bị hiểu là những điểm ngoại vi đứng riêng lẻ. Các vùng quản lý phát triển cần giúp phối hợp đầu tư và hạ tầng giữa những khu vực khác nhau về tính chất, trong khi các hệ liên kết chiến lược kết nối Bắc – Nam, Đông – Tây, sản xuất – logistics, hạ tầng đô thị và không gian xanh. Ý nghĩa của trung tâm vệ tinh nằm ở khả năng giảm lệ thuộc vào lõi và đem cơ hội đến gần cư dân, chứ không chỉ ở việc đánh dấu thêm các điểm trên bản đồ.
Metro là xương sống; TOD quyết định lợi ích đến được với ai
Mạng lưới metro được xác định là trục tổ chức không gian đô thị gắn với mô hình TOD, tức phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng. Quy hoạch hướng tới 18 tuyến đường sắt đô thị dài khoảng 961 km cùng khoảng 450 km đường sắt đô thị nhẹ và tàu điện mặt đất vào năm 2050. Quy mô này cho thấy tham vọng kết nối các cực, nhưng đường ray tự nó không bảo đảm giảm ùn tắc. Nhà ga phải được liên kết với xe buýt, giao thông thủy, lối đi bộ và các điểm đến; nếu không, metro có thể chạy xuyên qua những khu vực mà cư dân vẫn phải phụ thuộc vào phương tiện cá nhân.
TOD chỉ có ý nghĩa khi quy hoạch sử dụng đất, giao thông và nhu cầu đi lại được tính cùng nhau; nhà ở, việc làm, thương mại và tiện ích cần nằm quanh đầu mối vận tải để tăng khả năng tiếp cận bằng phương tiện công cộng. Điều đó không đồng nghĩa mọi khu vực quanh ga đều phải xây dày đặc: mật độ cần phù hợp sức tải hạ tầng, khả năng chi trả, hiệu quả dự án và yêu cầu môi trường. Nếu thiếu nhà ở vừa khả năng chi trả hoặc đường kết nối thuận tiện, người dân có thể không hưởng lợi từ việc đầu tư gần nhà ga. Metro phải phục vụ cấu trúc thành phố, không phải trở thành lý do để phát triển bất chấp sức tải.
Đích đến là thành phố 15 phút, không phải bản đồ đẹp
Với cư dân, lời hứa đáng chú ý nhất là tiếp cận dịch vụ thiết yếu gần nhà và nối giữa các cực bằng giao thông nhanh. Quy hoạch nêu nguyên tắc “Đô thị 15 phút” cho nhu cầu hằng ngày và “Thành phố đa tâm: 30 phút” để kết nối các cực, hướng tới tiếp cận y tế, giáo dục và thương mại mà không dồn thêm áp lực về trung tâm hiện hữu. Nếu làm được, lợi ích không chỉ là chuyến đi ngắn hơn: người dân ở vùng phát triển mới có thể tìm việc và sử dụng tiện ích xã hội tại chỗ, qua đó giảm chi phí đi lại và áp lực lên các trục hướng tâm. Nhưng mục tiêu chỉ đáng tin khi các dịch vụ thực sự hiện diện và người dân có thể đến được bằng những phương tiện thuận tiện.
Lộ trình dài hạn đặt mục tiêu đến năm 2030 đưa TP.HCM thành đô thị thông minh, hiện đại hàng đầu Đông Nam Á; đến năm 2045 hướng tới vị thế trung tâm kinh tế, văn hóa – xã hội, khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo của châu Á. Để những mốc đó không chỉ nằm trên giấy, thành phố cần ưu tiên đồng bộ hóa metro với mạng lưới kết nối, phân bố dịch vụ công và kiểm soát phát triển quanh nhà ga. Mô hình đa cực sẽ thành công không phải khi có năm cực và năm vệ tinh trên sơ đồ, mà khi cư dân có thêm lựa chọn sống, làm việc và đi lại mà không bị buộc phải quay về lõi trung tâm.
