Giáo dục bắt buộc là gì và quy định áp dụng từ khi nào?
Giáo dục bắt buộc là nghĩa vụ học tập theo pháp luật, theo đó người trong độ tuổi quy định phải hoàn thành chương trình tiểu học và trung học cơ sở theo chương trình hiện hành. Nghị định 353/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 1-11, thay thế quy định cũ đã duy trì hơn 10 năm. Đây không chỉ là đổi tên văn bản: quy định mới xác định rõ việc hoàn thành hai cấp học này là nghĩa vụ pháp lý, thay vì chỉ dừng ở vận động hay khuyến khích.
Phạm vi quy định cần được hiểu đầy đủ: Nghị định đề cập giáo dục bắt buộc ở bậc tiểu học và THCS, đồng thời bao quát phổ cập mầm non cho trẻ 5-6 tuổi và các chương trình xóa mù chữ. Đây là những nội dung liên quan nhưng không đồng nghĩa với nhau. Với phụ huynh, điều cần làm trước tiên là kiểm tra độ tuổi, quá trình học và cấp học con đã hoàn thành; từ đó trao đổi với nhà trường hoặc địa phương nếu trẻ đang gián đoạn việc học.
Điểm khác biệt: từ phổ cập sang nghĩa vụ hoàn thành
Điểm thay đổi đáng chú ý nhất là ranh giới giữa “phổ cập” và “bắt buộc” được nói rõ hơn. Phổ cập mầm non cho trẻ 5-6 tuổi là một nội dung của hệ thống chính sách; còn giáo dục bắt buộc tập trung vào việc hoàn thành chương trình tiểu học và THCS. Không nên hiểu rằng mọi nội dung trong nghị định đều có cùng phạm vi tuổi hoặc cùng nghĩa vụ.
Theo quy định, trẻ từ 6 đến 14 tuổi chưa hoàn thành tiểu học thuộc diện giáo dục tiểu học bắt buộc; người từ 11 đến 18 tuổi đã hoàn thành tiểu học nhưng chưa xong THCS thuộc diện giáo dục THCS bắt buộc. Vì vậy, cha mẹ hoặc người giám hộ có trách nhiệm tạo điều kiện để trẻ trong độ tuổi học tập hoàn thành chương trình, chứ không chỉ đăng ký hoặc đưa trẻ đến lớp một thời gian. Cách tiếp cận này có ý nghĩa thực tế: việc bỏ học giữa chừng cần được xem là vấn đề phải xử lý, không phải lựa chọn có thể bỏ qua.
Học linh hoạt, có hỗ trợ cho người học
Nghị định không giới hạn việc thực hiện giáo dục bắt buộc trong một hình thức học duy nhất. Người học có thể theo học tại các cơ sở thuộc hệ thống giáo dục quốc dân hoặc cơ sở giáo dục của lực lượng vũ trang theo quy định. Người đã quá độ tuổi học bắt buộc nhưng chưa hoàn thành tiểu học hoặc THCS có thể được học qua giáo dục thường xuyên và các hình thức phù hợp khác; cách tổ chức cần linh hoạt theo điều kiện địa phương và đặc điểm người học.
Sự linh hoạt này đặc biệt thiết thực với người lao động hoặc người từng gián đoạn việc học: địa phương có thể bố trí thời gian và địa điểm học phù hợp, thay vì buộc mọi người theo một lịch học cố định. Người trong độ tuổi giáo dục bắt buộc còn có thể được miễn, giảm học phí, hỗ trợ chi phí học tập và hưởng các hỗ trợ khác theo pháp luật liên quan. Gia đình nên hỏi cụ thể cơ sở giáo dục hoặc chính quyền địa phương về điều kiện, hồ sơ và hình thức học hiện có, thay vì cho rằng quá tuổi đồng nghĩa với hết cơ hội.
Phụ huynh và nhà trường cần theo dõi gì?
Trách nhiệm được chia rõ: gia đình hoặc người giám hộ tạo điều kiện để người trong độ tuổi quy định học và hoàn thành chương trình; cơ sở giáo dục tổ chức, triển khai giáo dục bắt buộc. Phụ huynh nên theo dõi việc xác định đúng độ tuổi, tình trạng hoàn thành từng cấp học, phương án hỗ trợ và nơi liên hệ khi trẻ có nguy cơ bỏ học. Với trẻ 5-6 tuổi, cần hỏi địa phương về việc tổ chức phổ cập mầm non; với người chưa biết chữ hoặc chưa học xong, cần tìm hiểu các lớp xóa mù chữ và giáo dục thường xuyên.
Nhà trường và địa phương cần làm rõ cách tiếp nhận người học, lịch học linh hoạt, đầu mối tư vấn và cơ chế hỗ trợ. Nghị định cũng đặt việc quản lý dữ liệu về phổ cập mầm non, giáo dục bắt buộc và xóa mù chữ trong môi trường số, đồng thời yêu cầu việc kết nối, khai thác và chia sẻ dữ liệu đúng mục đích, đúng thẩm quyền, bảo đảm an toàn thông tin và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Vì thế, phụ huynh nên hỏi dữ liệu học tập được cập nhật ra sao và phản ánh thế nào nếu thông tin sai. Quy định mới có thể mở rộng cơ hội học tập, nhưng chỉ phát huy tác dụng khi trách nhiệm đi cùng hỗ trợ thực tế và thông tin minh bạch.
