Danh hiệu thế giới mở ra cơ hội, không bảo đảm thành công
Du lịch Yên Tử là hành trình kết hợp tìm hiểu di sản Phật giáo Trúc Lâm, khám phá cảnh quan núi rừng và tiếp xúc với đời sống văn hóa địa phương, thay vì chỉ dừng ở chuyến hành hương đến các ngôi chùa. UNESCO ghi danh Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc là Di sản Văn hóa thế giới ngày 12/7/2025, mở thêm cơ hội quảng bá điểm đến và thu hút du khách trong nước, quốc tế. Nhưng danh hiệu chỉ tạo lực đẩy ban đầu; biến sự chú ý thành chuyến đi có chiều sâu, giữ chân khách lâu hơn mới là phép thử thực sự. Di sản Yên Tử, với những am, chùa, tháp gắn với cuộc đời và tư tưởng Phật hoàng Trần Nhân Tông, cần được bảo tồn song hành với cách kể chuyện hấp dẫn. Nếu lượng khách tăng nhanh mà trải nghiệm vẫn chỉ tập trung vào mùa lễ hội, cơ hội UNESCO mở ra sẽ chưa được khai thác trọn vẹn.
Quy mô tăng trưởng cho thấy sức hút đang lên, đồng thời đặt ra yêu cầu về chất lượng. Đến hết tháng 9/2026, khu di tích và danh thắng Yên Tử đón hơn 1,2 triệu lượt khách, tăng 138% so với cùng kỳ năm trước. Con số ấy đáng chú ý, nhưng không nên trở thành thước đo duy nhất. Điều cần ưu tiên là để mỗi chuyến đi có thêm nội dung, dịch vụ thuận tiện và lý do để du khách ở lại lâu hơn.
Từ hành hương đến chuỗi trải nghiệm nhiều mùa
Hướng đi đúng không phải là làm mờ tính thiêng của Yên Tử để chạy theo thật nhiều loại hình giải trí, mà là mở rộng trải nghiệm quanh những giá trị vốn có. Du khách có thể tham quan di tích, khám phá không gian văn hóa tại Làng Nương, thưởng thức ẩm thực chay, mặc cổ phục hoặc tham gia “Đêm hội Làng Nương”. Chợ quê, chương trình nghệ thuật, thiền định và các hoạt động thể thao cũng giúp điểm đến có thêm lựa chọn ngoài hành trình hành hương truyền thống. Khi được tổ chức có chủ đích, những trải nghiệm này tạo nhiều cách tiếp cận Yên Tử cho khách trẻ, người yêu thiên nhiên và du khách muốn tìm không gian an yên. Giá trị không nằm ở số hoạt động nhiều đến đâu, mà ở việc mỗi hoạt động có giúp khách hiểu thêm về nơi chốn hay không.
Nhịp sự kiện trong quý 4/2026 cho thấy địa phương đang tìm cách kéo dài mùa trải nghiệm. Ngày 23/10, đoàn công tác do ông Nguyễn Thanh Tùng, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Quảng Ninh, làm trưởng đoàn đã làm việc với phường Yên Tử và các đơn vị liên quan về công tác chuẩn bị chuỗi giải thể thao lớn. Giải cờ tướng “Kỳ Vương Yên Tử” lần thứ nhất diễn ra từ ngày 31/10 đến 1/11; chuỗi hoạt động còn có giải đua xe đạp “Về miền Di sản”, hội thi người giới thiệu hay nhất về Yên Tử và chương trình “Bình minh Yên Tử - Theo dấu chân Phật hoàng”. Hoạt động chỉ tạo giá trị dài hạn nếu gắn với trải nghiệm tại chỗ, thay vì trở thành sự kiện rời rạc.
Sinh thái và văn hóa cộng đồng cần được kết nối thực chất
Sức hút quanh năm phụ thuộc vào việc đưa du khách ra ngoài tuyến di tích chính mà vẫn giữ được mạch câu chuyện về vùng đất. Hồ Yên Trung, Khe Song - Thác Bạc, Khe Sú 2 và cảnh quan sông nước khu vực Phương Nam có thể bổ sung các hoạt động nghỉ dưỡng, khám phá thiên nhiên và du lịch sinh thái. Ở phía Bắc, cộng đồng người Dao Thanh Y lưu giữ phong tục, nếp sống và tri thức bản địa có thể trở thành nền tảng cho du lịch cộng đồng. Kết hợp những trải nghiệm ấy với nông sản đặc trưng và sản phẩm OCOP vừa mở rộng lựa chọn cho khách, vừa tạo cơ hội để người dân tham gia cung ứng dịch vụ. Đây là hướng đi có sức thuyết phục hơn việc chỉ thêm điểm chụp ảnh: trải nghiệm cần tạo kết nối với con người, cảnh quan và câu chuyện địa phương.
Muốn sự kết nối ấy thành sản phẩm, cần thiết kế hành trình liên hoàn giữa điểm tâm linh, không gian sinh thái và cộng đồng, thay vì để du khách tự ghép những điểm đến rời rạc. Một lịch trình có thể đưa khách từ di tích đến thiên nhiên, rồi tiếp tục bằng bữa ăn, phiên chợ hay hoạt động tìm hiểu văn hóa bản địa. Cách tổ chức này có khả năng kéo dài thời gian lưu trú và giúp lợi ích du lịch lan tỏa rộng hơn. Tuy nhiên, văn hóa cộng đồng không nên biến thành màn trình diễn theo yêu cầu; người dân cần có tiếng nói trong cách giới thiệu phong tục và được tham gia vào chuỗi dịch vụ. Liên kết điểm đến chỉ có ý nghĩa khi bảo vệ được cảnh quan, tôn trọng cộng đồng và khiến trải nghiệm của du khách có chiều sâu.
Đầu tư có trọng tâm để tăng trưởng không làm tổn hại di sản
Dòng vốn bảo tồn lớn là nền tảng quan trọng, nhưng không thể thay thế cách quản lý có trách nhiệm. Từ năm 2012, khu di tích Yên Tử đã thu hút khoảng 3.150 tỷ đồng từ doanh nghiệp và nguồn xã hội hóa để trùng tu, tôn tạo. Quảng Ninh cũng đang lập quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích quốc gia đặc biệt Yên Tử và xây dựng phương án quản lý rừng bền vững giai đoạn 2026-2030. Đây là những việc cần thiết, song phát triển du lịch bền vững đòi hỏi đầu tư đúng chỗ: nâng chất lượng dịch vụ, giữ gìn môi trường sinh thái và cải thiện sự kết nối giữa các điểm đến. Thêm công trình hay sự kiện không mặc nhiên làm sản phẩm tốt hơn; mỗi khoản đầu tư cần góp phần bảo vệ giá trị nổi bật của nơi này.
Trong quý 4/2026, địa phương tiếp tục chuẩn bị hoạt động hướng tới Ngày Di sản văn hóa Việt Nam 23/11, Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 và kỷ niệm 718 năm ngày Phật hoàng Trần Nhân Tông nhập niết bàn. Những dịp này có thể tiếp tục thu hút công chúng, nhưng thành công lâu dài phải được đánh giá bằng chất lượng trải nghiệm, mức độ tham gia của cộng đồng và khả năng giữ gìn di sản. Yên Tử có lợi thế hiếm có khi di sản tâm linh, thiên nhiên và văn hóa bản địa cùng hiện diện. Kết luận cần rõ ràng: UNESCO đã mở cánh cửa, còn việc biến Yên Tử thành điểm đến quanh năm phụ thuộc vào bảo tồn nghiêm túc, sản phẩm có chiều sâu và liên kết điểm đến được thực hiện đến nơi đến chốn.
