Chuẩn bị con người phải đi trước đường ray
Đào tạo đường sắt cho tuyến Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng là quá trình chuẩn bị lái tàu, điều độ viên, kỹ thuật viên bảo trì và đội ngũ quản lý để tiếp nhận, vận hành an toàn hệ thống mới. Đây không phải phần việc có thể đợi đến khi công trình hoàn thành: năng lực nhân sự cần được xây dựng song song với tiến độ dự án. Ngày 6/11, Tập đoàn Đường sắt quốc gia Việt Nam làm việc với Trường Cao đẳng Đường sắt và Học viện Kỹ thuật Liễu Châu (Trung Quốc) để thúc đẩy hợp tác đào tạo, trước mắt phục vụ tuyến này.
Quy mô dự kiến khiến yêu cầu cấp bách trở nên rõ hơn: đến năm 2035, riêng tuyến cần khoảng 3.840 nhân sự vận hành và bảo trì, gồm lái tàu, điều độ chạy tàu, nhân viên bảo dưỡng, sửa chữa và cán bộ quản lý. Đây là các vị trí cần thời gian đào tạo dài, chuyên môn cao và có ảnh hưởng trực tiếp đến an toàn khai thác. Vì vậy, kế hoạch đào tạo từ đầu năm 2027 cho các chức danh trọng yếu là bước chuẩn bị cần thiết, không phải một hạng mục bổ trợ có thể làm sau.
Học lý thuyết tại Việt Nam, thực hành tại Trung Quốc
Mô hình được hai bên trao đổi có ưu điểm rõ ràng: giữ phần học nền tảng trong nước nhưng đưa học viên đến môi trường thực hành có trang thiết bị chuyên biệt. Lý thuyết dự kiến tổ chức tại Trường Cao đẳng Đường sắt, với chuyên gia Trung Quốc tham gia giảng dạy; thực hành diễn ra tại cơ sở của Học viện Kỹ thuật Liễu Châu. Cách phân chia này có thể giúp chương trình vừa gắn với bối cảnh đào tạo trong nước, vừa tiếp cận thiết bị và quy trình thực tế.
Tuy nhiên, hiệu quả không nằm ở việc đưa học viên ra nước ngoài, mà ở mức độ chương trình bám sát công nghệ và phương tiện dự kiến sử dụng trên tuyến. Nội dung cần bao quát hệ thống điều khiển, thông tin tín hiệu, đầu máy, toa xe và phương tiện chuyên dụng; riêng lái tàu đường sắt và điều độ viên phải được luyện quy trình, quy định và xử lý tình huống khai thác. Nếu thiếu liên kết đó, thực hành có thể chỉ là trải nghiệm thiết bị chứ chưa đủ để tạo năng lực làm việc.
Từ lái tàu đến bảo trì: không thể chỉ đào tạo một nhóm
Tuyến mới cần một hệ sinh thái nhân lực đường sắt, không chỉ một đội lái tàu. Điều độ chạy tàu phải phối hợp vận hành; nhân viên bảo dưỡng, sửa chữa phải duy trì thiết bị và công trình; còn cán bộ quản lý trung cấp cần hiểu cách tổ chức, điều hành một hệ thống hiện đại. Tập đoàn dự kiến cử cán bộ tham gia chương trình và cùng đối tác xây dựng khóa học, trong đó có nội dung dành cho cấp quản lý.
Ở trong nước, Trường Cao đẳng Đường sắt đang tính đến hai hướng: cập nhật kiến thức cho lao động hiện có, nhất là lái tàu và điều độ; đồng thời phát triển chuyên ngành mới như thông tin tín hiệu và công trình đường sắt để phục vụ tiếp nhận, vận hành và bảo trì đường khổ tiêu chuẩn. Đây là hướng đi hợp lý: tận dụng kinh nghiệm của lực lượng hiện hữu nhưng không mặc định rằng kỹ năng cũ đủ đáp ứng công nghệ mới. Đào tạo kỹ thuật đường sắt cần bao trùm cả vận hành lẫn bảo trì.
Năng lực đào tạo trong nước là bài kiểm tra dài hạn
Hợp tác quốc tế có thể mở lối tiếp cận chuyên môn và thiết bị, nhưng năng lực đào tạo trong nước mới quyết định khả năng duy trì nguồn nhân lực lâu dài. Kế hoạch được nêu ra gồm cơ cấu lại Trường Cao đẳng Đường sắt, nâng năng lực giảng viên, chuẩn hóa chương trình và đầu tư thiết bị thực hành phù hợp công nghệ mới. Các phòng mô phỏng lái tàu, hệ thống điều khiển chạy tàu tập trung và thiết bị đào tạo đường sắt điện khí hóa là những hạng mục định hướng được đề cập.
Tầm nhìn nhân lực cũng vượt ra ngoài riêng dự án này: đề án đào tạo, phát triển nhân lực đường sắt Việt Nam đặt mục tiêu đào tạo ít nhất 35.000 người trong giai đoạn 2025–2030. Con số đó cho thấy tuyến Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng nằm trong một bài toán năng lực rộng hơn. Kết luận cần rạch ròi: đào tạo ở Trung Quốc là một bước hỗ trợ đáng giá, nhưng chỉ thành công khi kiến thức được chuyển thành chương trình, giảng viên và thiết bị thực hành đủ sức phục vụ các dự án đường sắt trong nước.
