Đổi mục tiêu trước khi đổi cách tuyển
Quy chế trường chuyên là khung quy định về tổ chức và hoạt động của trường THPT chuyên, định hình cách tuyển sinh, dạy học và phát triển năng lực học sinh. Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến dự thảo quy chế mới, hướng tới chuyển trường chuyên từ nơi chủ yếu luyện thi học sinh giỏi thành môi trường phát hiện, bồi dưỡng tài năng và định hướng nghề nghiệp sớm. Đây là bước đi cần thiết trong bối cảnh giáo dục phải chuẩn bị nhân lực cho kỷ nguyên số và kinh tế tri thức.
Điểm đáng chú ý là dự thảo đề xuất tuyển sinh theo ba khối: Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ, thay cho tuyển sinh riêng theo từng môn chuyên; mô hình dự kiến áp dụng từ năm học 2027-2028. Giáo viên trường chuyên nhìn chung ủng hộ hướng thay đổi này, bởi mục tiêu không nên dừng ở việc tạo ra nhiều giải thưởng mà cần giúp học sinh khám phá sở trường, phát triển toàn diện và biết vận dụng kiến thức. Đổi mới trường chuyên vì thế không thể chỉ là đổi tên các khối hay sửa đề thi; đó phải là sự thay đổi về quan niệm thành công.

Khối chuyên có thể mở rộng tầm nhìn học sinh
Mô hình khối chuyên có ưu điểm rõ: học sinh được xây nền tảng liên môn trước khi đi sâu, thay vì sớm bị đóng khung trong một môn học. Trong khối Khoa học tự nhiên, chẳng hạn, Toán, Vật lí, Hóa học, Sinh học và Tin học có thể được kết nối để giải quyết vấn đề thực tế. Giáo viên cũng cho rằng cách tổ chức này giúp học sinh nhận ra quan hệ giữa các lĩnh vực và phù hợp hơn với dạy học STEM.
Lộ trình dự thảo nêu cũng có lý: học kỳ I lớp 10 dành cho trải nghiệm, dự án nhập môn và tư vấn định hướng; học kỳ II học các chuyên đề định hướng; từ lớp 11, học sinh học ổn định nội dung nâng cao theo môn chuyên. Khoảng thời gian trước khi chọn chuyên sâu có thể giúp các em hiểu mình phù hợp với lĩnh vực nào, thay vì quyết định chỉ vì điểm thi hoặc xu hướng chọn môn. Tuy nhiên, dự thảo cần làm rõ ai tư vấn, tiêu chí đánh giá dự án ra sao và trường bảo đảm lựa chọn của học sinh được thực hiện thế nào.
Thiết kế các khối cũng cần tránh gom lĩnh vực quá rộng. Toán và Khoa học máy tính có đặc thù phát hiện, bồi dưỡng khác với các môn khoa học thực nghiệm; nếu một bài thi Toán nâng cao hệ số 2 chi phối tuyển sinh khối Khoa học tự nhiên, học sinh có năng khiếu Sinh học, Hóa học hoặc Tin học nhưng không nổi trội về Toán có thể chịu bất lợi. Khối chuyên chỉ phát hiện được nhiều dạng tài năng khi cách tuyển chọn không mặc định một năng lực là thước đo của tất cả.

Rời cuộc đua giải thưởng là thách thức lớn nhất
Chuyển trọng tâm khỏi thành tích thi học sinh giỏi là điều đúng, nhưng khó hơn việc viết lại mục tiêu trong quy chế. Nếu đầu ra mong muốn là người có tư duy hệ thống, biết nghiên cứu, sáng tạo và giải quyết vấn đề liên ngành, trong khi đầu vào vẫn phụ thuộc vào bài thi luyện dạng khó, học thuộc kỹ thuật, hai đầu của quá trình đào tạo sẽ lệch nhau. Khi đó, luyện thi từng môn chỉ có thể biến thành luyện thi từng khối mà áp lực thành tích vẫn nguyên vẹn.
Đánh giá học sinh cũng cần rộng hơn điểm số và huy chương. Năng lực tự học, đặt câu hỏi nghiên cứu, làm việc nhóm, trình bày ý tưởng và bền bỉ trước thất bại khó được đo đầy đủ bằng một kỳ thi học sinh giỏi. Điều này đòi hỏi trường có giáo viên được chuẩn bị cho dạy học liên môn, có dự án đủ chất lượng và có cách đánh giá minh bạch. Nếu thiếu những điều kiện ấy, mô hình mới có nguy cơ chỉ đổi cấu trúc tuyển sinh nhưng vẫn giữ nguyên văn hóa luyện thi.
Dự thảo vì vậy nên được hoàn thiện bằng các tiêu chí tuyển sinh công bằng giữa những lĩnh vực khác nhau, cơ chế bảo đảm học sinh được học môn chuyên sâu phù hợp và quy trình tư vấn có chuyên môn. Bồi dưỡng tài năng không đồng nghĩa với nới lỏng yêu cầu học thuật; đó là chọn đúng năng lực, rồi tạo môi trường để năng lực ấy phát triển.

Đổi mới phải được đo bằng cơ hội phát triển
Dự thảo đã đặt ra hướng đi đáng ủng hộ: trường chuyên cần nuôi dưỡng nhiều dạng tài năng, chứ không chỉ tối ưu số giải trong các kỳ thi. Nhưng mục tiêu đó chỉ thành hiện thực nếu tuyển sinh, chương trình, đội ngũ và đánh giá cùng thay đổi. Khối chuyên nên là bước đệm để học sinh khám phá liên ngành rồi chọn hướng sâu, không trở thành một vòng thi mới với cách luyện cũ.
Thước đo thuyết phục nhất của đổi mới trường chuyên sẽ không chỉ là số học sinh đỗ đại học hay đạt giải, mà là việc các em có cơ hội tìm ra sở trường, theo đuổi câu hỏi có ý nghĩa và vận dụng kiến thức vào thực tế. Quy chế mới cần bảo đảm điều đó bằng quy định rõ ràng và nguồn lực triển khai. Nếu không, khát vọng ươm tạo tài năng sẽ vẫn dừng ở lời tuyên bố.






