Từ tuyển theo môn sang chọn theo khối
Quy chế trường chuyên là khuôn khổ quy định cách tổ chức, tuyển sinh và giáo dục tại các trường THPT chuyên, nhằm phát hiện, bồi dưỡng học sinh có năng khiếu trong khi vẫn bảo đảm phát triển toàn diện. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã công bố dự thảo quy chế mới thay thế Thông tư 05/2023/TT-BGDĐT để lấy ý kiến các cơ quan, trường học, chuyên gia và xã hội. Điểm đổi mới đáng kể nhất là tuyển sinh trường chuyên theo ba khối: Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ, mỗi khối có phương thức tuyển sinh và điểm chuẩn chung, không chia chỉ tiêu theo từng môn chuyên. Đây là thay đổi có lý do: tuyển chọn riêng theo môn từ sớm có thể khuyến khích học lệch, luyện thi và khiến thành tích một môn lấn át tiềm năng rộng hơn. Nhưng đổi cách tuyển chỉ có ý nghĩa nếu nhà trường tiếp tục nhận diện được học sinh có năng khiếu chuyên biệt sau khi các em bước vào trường.
Bài thi dự kiến cũng hướng tới đánh giá nền tảng và khả năng vận dụng: thí sinh khối Khoa học tự nhiên thi Toán nâng cao, Ngữ văn và bài đọc hiểu khoa học tự nhiên; khối Khoa học xã hội thi Ngữ văn nâng cao, Toán và bài đọc hiểu khoa học xã hội; khối Ngoại ngữ thi Toán, Ngữ văn và Ngoại ngữ. Cách thiết kế này có thể hạn chế việc tuyển học sinh chỉ nhờ luyện sâu một môn, đồng thời đặt ra yêu cầu đề thi phải đo được tư duy chứ không chỉ khả năng làm bài theo khuôn.
Trải nghiệm trước khi chọn môn chuyên sâu
Tuyển theo khối không có nghĩa học sinh phải chuyên sâu đồng loạt mọi môn trong khối. Theo dự thảo, trong học kỳ I lớp 10, các em học tập, trải nghiệm, tham gia dự án nhập môn và được tư vấn để nhận diện sở trường; cuối học kỳ, học sinh chọn thêm hai môn chuyên sâu bên cạnh môn chuyên bắt buộc của khối. Đây là điểm tiến bộ đáng chú ý: lựa chọn chuyên sâu được đặt sau một giai đoạn khám phá, thay vì buộc học sinh quyết định quá sớm khi chưa đủ trải nghiệm. Chương trình kết hợp giáo dục phổ thông toàn diện, nâng cao theo khối và chuyên sâu theo môn, không thêm môn bắt buộc ngoài chương trình hoặc tăng thời lượng học vượt quy định. Vì vậy, tác động thực tế không chỉ nằm ở kỳ thi đầu vào; cách tư vấn và chất lượng trải nghiệm trong năm lớp 10 sẽ quyết định liệu học sinh có thực sự tìm được hướng phù hợp.
Dự thảo đặt thay đổi này trong mục tiêu rộng hơn: trường chuyên cần phát hiện sớm, bồi dưỡng và ươm tạo tài năng, chứ không chỉ luyện đội tuyển. Vụ trưởng Vụ Giáo dục Phổ thông Thái Văn Tài nhấn mạnh định hướng phát triển tài năng trên nền kiến thức toàn diện, tư duy độc lập, nghiên cứu, thực hành, sáng tạo và giải quyết vấn đề. Định hướng ấy thuyết phục hơn cách đo chất lượng gần như chỉ bằng huy chương, nhưng cũng đòi hỏi trường có chương trình liên môn, giáo viên đủ năng lực và tư vấn học tập thực chất. Nếu thiếu những điều kiện đó, ba khối chuyên có thể chỉ đổi tên cách phân lớp mà chưa thay đổi trải nghiệm học tập.
Đổi mới mô hình cần đi cùng năng lực thực thi
Các ý kiến chuyên gia nhìn chung ủng hộ việc mở rộng nền tảng đào tạo. GS-TS Lê Anh Vinh tán thành hướng giáo dục tài năng kết hợp kiến thức chuyên sâu với liên ngành. TS Nguyễn Thị Huyền Thảo đánh giá cao cấu trúc ba tầng gồm giáo dục toàn diện, nâng cao theo khối và chuyên sâu theo môn, đồng thời lưu ý các định hướng như STEM/STEAM, ứng dụng AI an toàn và dạy học bằng tiếng Anh đòi hỏi giáo viên cùng điều kiện tổ chức tương ứng. Đây là lời nhắc quan trọng: đổi mới trường chuyên không thể chỉ nằm trên giấy hay trong cấu trúc tuyển sinh. Trường cần hợp tác với đại học, viện nghiên cứu, tạo cơ hội làm dự án và đánh giá sự tiến bộ của từng học sinh. Tiêu chí chất lượng cũng nên phản ánh năng lực nghiên cứu, sáng tạo và khả năng phát triển tiếp, thay vì đồng nhất tài năng với giải thưởng.
Quy mô thay đổi cũng đáng lưu ý: khoảng 70 trường chuyên hiện nay, mỗi trường tuyển khoảng 35–40 học sinh chuyên Toán mỗi năm, tương đương khoảng 2.500–2.800 học sinh mỗi khóa. Dự thảo đề xuất lộ trình linh hoạt: trường đủ điều kiện có thể áp dụng mô hình mới từ năm học 2027–2028; trường chưa sẵn sàng tiếp tục theo quy chế hiện hành và chuyển từ năm học 2028–2029. Bộ tiếp tục lấy ý kiến để hoàn thiện dự thảo trước khi ban hành. Lộ trình phân kỳ là hợp lý nếu được dùng để chuẩn bị đội ngũ, đề thi và chương trình, không phải để trì hoãn cải cách. Sau cùng, bồi dưỡng nhân tài cần được đánh giá bằng việc học sinh có thêm năng lực và lựa chọn phát triển, chứ không chỉ bằng thứ hạng trong một kỳ thi.
