Vitamin thiết yếu không có nghĩa ai cũng cần uống thêm
Vitamin là những vi chất thiết yếu giúp cơ thể duy trì các chức năng sống, nhưng nhu cầu uống thêm phụ thuộc vào chế độ ăn, tình trạng sức khỏe và nguy cơ thiếu hụt của từng người. Vì vậy, xem viên uống như thói quen mặc định để khỏe hơn là cách tiếp cận thiếu căn cứ. PGS.TS.BS Nguyễn Lân Hiếu cho biết vitamin ít xuất hiện trong đơn thuốc của ông, bởi nhiều trường hợp chúng là thuốc thực sự và chỉ nên dùng khi có chỉ định. Nguyên tắc hợp lý không phải uống càng nhiều càng tốt, mà là xác định cơ thể có cần hay không trước khi bổ sung vitamin. Vitamin C cũng không phải lá chắn chắc chắn trước cảm lạnh: dùng hằng ngày nhìn chung không làm giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh ở đa số người, dù có thể rút ngắn bệnh đôi chút. Bắt đầu uống sau khi đã có triệu chứng thường không đem lại lợi ích rõ ràng.
Ưu tiên vitamin từ thực phẩm, không phải lọ viên uống
Nếu chế độ ăn đa dạng, nhiều người có thể nhận đủ vitamin từ thực phẩm quen thuộc thay vì tìm đến các viên uống. Ổi, rau xanh, thịt và cá là những lựa chọn thiết thực; các loại thực phẩm khác như trứng, sữa, đậu, ngũ cốc nguyên hạt và trái cây cũng góp phần cung cấp nhiều vi chất. Chẳng hạn, vitamin A có trong gan động vật, lòng đỏ trứng, sữa nguyên kem và cá béo; vitamin B12 chủ yếu hiện diện trong thực phẩm nguồn gốc động vật. Đây là lý do vitamin từ thực phẩm nên là điểm khởi đầu, chứ không phải phương án dự phòng sau khi đã tự mua nhiều loại bổ sung. Ngoại lệ có thể xuất hiện ở người ăn chay trường, người kém hấp thu hoặc người đã cắt dạ dày, tùy loại vitamin và tình trạng cụ thể. Khi đó, cần đánh giá nguy cơ thay vì tự suy đoán mình thiếu vitamin.
Thiếu gì bù nấy: các vitamin không giống nhau
Lời khuyên của PGS Nguyễn Lân Hiếu rất rõ: “Thiếu gì bù nấy”, thay vì uống nhiều loại cùng lúc khi chưa biết cơ thể có thiếu hay không. Vitamin tan trong dầu gồm A, D, E và K; chúng có thể được dự trữ ở gan và mô mỡ, nên bổ sung quá mức một số loại có thể tích lũy và gây hại. Vitamin tan trong nước gồm vitamin C và các vitamin nhóm B. Phần lớn ít được dự trữ lâu, lượng dư có thể thải qua nước tiểu, nhưng B12 là ngoại lệ đáng chú ý vì cơ thể có thể lưu trữ trong thời gian dài. Do đó, suy nghĩ “loại nào thừa cũng tự đào thải” không đúng với mọi vitamin. Nước tiểu vàng sáng sau khi uống vitamin tổng hợp có thể do B2 dư được bài tiết, nhưng dấu hiệu này không chứng minh rằng uống bổ sung là cần thiết hay an toàn.
Khi nào nên bổ sung và làm sao uống vitamin an toàn?
Bổ sung vitamin có thể phù hợp khi thiếu hụt đã được xác định, chế độ ăn không đáp ứng nhu cầu hoặc có tình trạng làm tăng nguy cơ thiếu; phụ nữ chuẩn bị mang thai hoặc đang mang thai và người có bệnh gây kém hấp thu là những nhóm có thể cần hướng dẫn chuyên môn. Người ăn thuần chay có nguy cơ thiếu B12 nếu không dùng thực phẩm tăng cường hoặc sản phẩm bổ sung phù hợp. Trong những tình huống này, bác sĩ có thể xác định loại vitamin và cách dùng phù hợp. Một số vitamin được xem là thuốc thực sự, vì thế không nên tự chọn liều cao hay phối hợp nhiều sản phẩm. Để uống vitamin an toàn, hãy đọc kỹ nhãn, thành phần, hàm lượng, nguồn gốc và thông tin nhà sản xuất; đồng thời trao đổi với nhân viên y tế nếu có bệnh nền, đang mang thai hoặc nghi ngờ thiếu hụt. Kết luận: ăn đa dạng trước, bổ sung có căn cứ sau — và chỉ dùng đúng thứ cơ thể cần.
