An toàn học đường bắt đầu trước khi xảy ra sự cố
Trường học an toàn là môi trường nơi học sinh và giáo viên được bảo vệ, được tôn trọng, đồng thời có thể tìm hỗ trợ kịp thời khi nảy sinh xung đột hoặc nguy cơ tổn hại. Nội quy là cần thiết, nhưng không thể thay thế năng lực nhận diện cảm xúc, ngăn leo thang mâu thuẫn và sửa chữa hậu quả.
Những vụ bạo lực học đường nghiêm trọng cho thấy chỉ xử lý sau khi có vi phạm là chưa đủ; nhà trường cần đưa giáo dục cảm xúc, kỹ năng ứng xử và nhận thức pháp luật vào công việc phòng ngừa hằng ngày. Bạo lực có thể bắt đầu bằng lời xúc phạm, cô lập bạn học, va ch chạm trong quan hệ bạn bè hoặc xung đột trên mạng. Nếu người lớn chỉ chú ý khi sự việc đã bùng phát, các dấu hiệu cảnh báo và cơ hội can thiệp sớm có thể bị bỏ lỡ.
Dạy điều đúng phải giúp học sinh làm được điều đúng
Khoảng cách giữa hiểu quy tắc và hành xử đúng thường lộ rõ lúc học sinh tức giận, cảm thấy bị xúc phạm hoặc cho rằng mình bị đối xử bất công. GS-TS Huỳnh Văn Sơn, Hiệu trưởng Trường ĐH Sư phạm TP.HCM, cho rằng giáo dục đạo đức cần chuyển từ “biết điều đúng” sang “làm được điều đúng” trong hoàn cảnh có áp lực cảm xúc. Đây là lý do giáo dục cảm xúc không nên bị giới hạn trong vài buổi chuyên đề.
Học sinh cần được thực hành gọi tên cảm xúc, tự điều chỉnh khi căng thẳng, lắng nghe quan điểm khác biệt và giải quyết bất đồng bằng đối thoại. Các em cũng cần biết tìm người hỗ trợ và chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình. Những kỹ năng này nên hiện diện trong giờ học, sinh hoạt lớp và cách người lớn cùng học sinh xử lý va chạm thường ngày. Khi bất đồng với giáo viên, học sinh có quyền nêu ý kiến; nhưng bức xúc không thể trở thành lý do để xúc phạm hay dùng bạo lực.
Phát hiện sớm, hỗ trợ tâm lý và kỷ luật công bằng
Phòng ngừa phải đi cùng những kênh phản ánh bảo mật và sự quan sát có trách nhiệm. Việc học sinh đột ngột thu mình, lo âu, sa sút học tập, bị cô lập hoặc thường xuyên xung đột cần được tìm hiểu thay vì vội quy kết. Tư vấn tâm lý học đường có thể giúp nhận diện nhu cầu và kết nối học sinh với hỗ trợ phù hợp, nhưng một phòng tư vấn sẽ không đủ nếu thiếu nhân sự, nguồn lực hoặc niềm tin để các em tìm đến.
Kỷ luật cũng phải rõ ràng, tương xứng và dựa trên chứng cứ: học sinh cần hiểu hành vi nào không được chấp nhận, hậu quả ra sao và phải làm gì để khắc phục. Nghiêm minh không đồng nghĩa với làm nhục; nhân văn cũng không có nghĩa là bỏ qua sai phạm. Học sinh xúc phạm hoặc hành hung giáo viên có thể bị kỷ luật trong trường; tùy hành vi, hậu quả và độ tuổi, vụ việc còn có thể liên quan đến trách nhiệm pháp lý. Hòa giải hình thức không thể thay thế việc xử lý theo quy định khi vụ việc nghiêm trọng.
Gia đình, nhà trường và xã hội phải cùng hành động
Không nhà trường nào có thể phòng ngừa bạo lực một mình. Gia đình cần làm gương trong cách giải quyết bất đồng, đặt giới hạn hành vi và phối hợp khi con gặp khó khăn; nhà trường cần lắng nghe, xác minh, bảo vệ người bị ảnh hưởng và theo dõi nguy cơ tái diễn. Khi cần, cơ quan chức năng và chuyên gia cũng phải tham gia đúng vai trò. Sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và cơ quan chức năng là điều kiện quan trọng để ngăn ngừa bạo lực từ sớm.
Giáo dục pháp luật sẽ gần gũi hơn nếu gắn với tình huống cụ thể thay vì chỉ đọc quy định. Một phiên tòa giả định đã diễn ra tại Trường THPT Dương Văn Thì ở TP.HCM, giúp học sinh tiếp cận hành vi vi phạm, hậu quả và trách nhiệm qua tình huống mô phỏng. Đây là một hình thức có thể bổ sung cho đối thoại, tư vấn và luyện kỹ năng ứng xử, kể cả trước những xung đột trên mạng.
Kết luận cần rõ ràng: nội quy và chế tài đặt ra ranh giới, nhưng chỉ phòng ngừa thường xuyên, giáo dục cảm xúc, hỗ trợ tâm lý học đường và phối hợp với gia đình mới giúp học sinh ứng xử khác đi trước khi mâu thuẫn vượt khỏi tầm kiểm soát. Trường học an toàn không chỉ là nơi có quy định, mà là nơi người lớn phát hiện nguy cơ, xử lý công bằng và giúp mỗi học sinh sửa sai.
