Rủi ro khí hậu phải được tính vào cả điện lẫn nước
El Niño là hiện tượng khí hậu gắn với sự ấm lên bất thường của vùng biển nhiệt đới trung tâm và phía đông Thái Bình Dương, có thể làm thay đổi lượng mưa, nhiệt độ và dòng chảy tại Việt Nam. Vì vậy, đợt El Niño được dự báo kéo dài sang đầu năm 2027 không chỉ là cảnh báo thời tiết: đó là phép thử đồng thời đối với nguồn điện và an ninh nguồn nước. Bản tin ngày 15/9/2026 của cơ quan khí tượng quốc gia nhận định hiện tượng này có xác suất 98% đạt cường độ rất mạnh trong tháng 10-12/2026, có thể duy trì trong những tháng đầu năm sau, thậm chí đến đầu mùa hè. Dự báo không đồng nghĩa với thiếu điện hay thiếu nước chắc chắn xảy ra. Nhưng nếu cơ quan chức năng chờ đến khi hồ xuống thấp hoặc hạn đã hiện rõ mới điều chỉnh, dư địa ứng phó sẽ hẹp hơn.
Nguy cơ thiếu mưa phân bố không đều, song đã đủ rõ để phải đưa vào kế hoạch. Lượng mưa tháng 10-11/2026 có thể thấp hơn trung bình nhiều năm 20-40% tại một số khu vực từ Quảng Trị đến Lâm Đồng; Cao nguyên Trung Bộ và Nam Bộ cũng đối mặt nguy cơ thiếu mưa trong những tháng đầu năm 2027. Tại hội thảo diễn ra ngày 9/10/2026, đại biểu tập trung bàn nguy cơ thiếu nước trong giai đoạn El Niño 2026-2027, đặc biệt ở Nam Bộ. Với người dân, sức ép có thể hiện ra qua nắng nóng, nước sinh hoạt và sản xuất bị cạnh tranh, cùng nguy cơ xâm nhập mặn. Đây là lý do kế hoạch điện và kế hoạch nước không thể được xây dựng tách rời.
Bốn kịch bản điện cần tính cả nhiên liệu và thủy văn
Hệ thống điện bước vào giai đoạn nhạy cảm khi nhu cầu tăng mà các nguồn phát chịu những rủi ro khác nhau. Trong chín tháng đầu năm 2026, sản lượng điện sản xuất và nhập khẩu đạt 265,79 tỷ kWh, tăng 9,3% so với cùng kỳ; thủy điện cung cấp 25,8%, còn nhiệt điện than chiếm 49,9%. Nếu lượng nước về hồ giảm, thủy điện có thể mất một phần khả năng phát điện và điều chỉnh công suất vào giờ cao điểm. Bù đắp bằng nhiệt điện không phải phương án tự động an toàn: bất ổn địa chính trị có thể ảnh hưởng khả năng giao nhiên liệu, bên cạnh biến động giá. Vì vậy, bốn kịch bản cung ứng điện được nêu trong phân tích nguồn cần được hiểu như những phép thử về mức sẵn sàng, không phải dự báo chắc chắn sẽ xảy ra thiếu điện.
Việc bảo đảm nhiên liệu phải tiến hành song song với cập nhật thủy văn, chứ không đợi đến khi nguồn nước suy giảm mới xoay xở. EVN xác định hoàn tất đàm phán, ký hợp đồng cung cấp nhiên liệu cho năm 2027 và xây dựng kế hoạch bảo đảm nguồn ổn định dài hạn là nhiệm vụ trọng tâm trong những tháng cuối năm 2026. Đồng thời, kịch bản điện cần tính đến khả năng huy động thực tế, truyền tải, phụ tải và nguồn tái tạo biến động. Sản lượng lắp đặt trên giấy không bảo đảm được điện đúng lúc nếu nhiên liệu không đến hoặc nguồn linh hoạt thiếu hụt. Cách chuẩn bị đáng tin cậy là kiểm tra đồng thời từng mắt xích ấy, cập nhật theo dữ liệu mới và tránh biến một dự báo khí hậu thành một kịch bản vận hành cứng nhắc.
Giữ nước phải đi cùng bảo đảm nhu cầu hạ du
Tích nước chủ động là cần thiết, nhưng không thể biến hồ thủy điện thành kho điện mà bỏ qua người dùng nước ở hạ lưu. Hồ chứa còn cấp nước sinh hoạt, phục vụ nông nghiệp, duy trì dòng chảy môi trường và góp phần phòng, chống lũ. Điều đó buộc vận hành phải cân bằng giữa dự phòng phát điện và nhu cầu thiết yếu, tuân thủ an toàn hồ đập cũng như quy trình liên hồ. Theo chuyên gia khí tượng thủy văn Nguyễn Văn Hồng, tại một số lưu vực, lượng mưa mùa mưa năm 2026 có thể thiếu khoảng 40%, kéo theo dòng chảy giảm khoảng 30%, tùy lưu vực. Đây là cảnh báo cần kiểm chứng theo từng lưu vực, không phải căn cứ để suy ra mọi hồ đều giảm nước theo cùng tỷ lệ.
Muốn quyết định đúng thời điểm, cần theo dõi liên ngành dòng chảy, mực nước hồ, độ mặn cửa sông và nguồn nước dưới đất, đồng thời cập nhật dự báo mưa. Các hồ Trị An, Dầu Tiếng và Phước Hòa cần được vận hành đa mục tiêu, gắn với quản lý tổng hợp lưu vực và phối hợp sử dụng nước. Ngành điện cũng cần rà soát sớm các kịch bản điều tiết, phân bổ nước để còn dư địa cho những giờ phụ tải cao hoặc khi nguồn điện khác gặp sự cố. Quan điểm nên rõ ràng: không phát điện trước mắt bằng mọi giá, cũng không tích nước thiếu căn cứ. Quyết định phải dựa trên tình hình thực tế và được cập nhật liên tục, để giảm rủi ro cho cả hệ thống điện lẫn cộng đồng ở hạ lưu.
Phục hồi dòng sông là một phần của an ninh nước
Ứng phó El Niño không thể chỉ dừng ở phân chia nước trong các hồ, bởi sức chống chịu còn phụ thuộc vào tình trạng của cả lưu vực. Tại hội thảo về an ninh nguồn nước, các đại biểu đặt vấn đề phục hồi các dòng sông trong bối cảnh nguy cơ thiếu nước, suy giảm dòng chảy, hạn hán, ô nhiễm và xâm nhập mặn ngày càng chồng lấn. Luật Tài nguyên nước năm 2023 xác định phục hồi không chỉ là cải thiện chất lượng nước mà còn gồm khôi phục số lượng, dòng chảy và chức năng nguồn nước, cùng các giá trị kinh tế, sinh thái, văn hóa và lịch sử. Cách tiếp cận này quan trọng vì một dòng sông khỏe mạnh không thể được thay thế bằng việc chỉ tối ưu dung tích hồ hay tăng công suất phát điện.
Hội thảo kỳ vọng tập hợp đề xuất khoa học, thực tiễn và kiến nghị chính sách nhằm cải thiện quản trị tài nguyên nước, thúc đẩy phục hồi dòng sông và bảo đảm an ninh nguồn nước. Đó nên là điểm khởi đầu cho phối hợp lâu dài giữa cơ quan quản lý, địa phương và đơn vị vận hành hồ, thay vì một cuộc thảo luận chỉ có ý nghĩa trong mùa khô. Kết luận cần được chuyển thành hành động cụ thể: công khai và cập nhật dữ liệu, phối hợp phân bổ nước theo lưu vực, chuẩn bị nhiên liệu và xây dựng nhiều phương án huy động điện. El Niño có thể làm tăng sức ép, nhưng thiệt hại không phải định mệnh. Khả năng ứng phó sẽ phụ thuộc vào việc Việt Nam xem điện, nước và dòng sông như những phần liên kết của cùng một bài toán.
