Giữ nước trở thành ưu tiên cấp thiết
El Niño là hiện tượng khí hậu làm thay đổi hoàn lưu thời tiết, thường khiến mưa giảm ở nhiều khu vực và gây sức ép lên nguồn nước, sản xuất điện cùng sinh kế phụ thuộc vào hồ chứa. Trong đợt El Niño hiện nay, giữ nước đang quan trọng hơn khai thác tối đa công suất thủy điện miền Trung. Tại Quảng Ngãi, đơn vị vận hành nhà máy Đakđrinh đã dừng phát điện từ Chủ nhật trước đó để tích nước, sau khi dòng chảy về hồ giảm mạnh. Đây không phải lựa chọn dễ dàng trong lúc nhu cầu điện tăng, nhưng phát điện khi hồ gần ngưỡng chết có thể khiến nước dành cho hạ du thêm căng thẳng. Quyết định vì vậy phản ánh một thực tế: trong điều kiện thủy văn bất lợi, giá trị của hồ không chỉ nằm ở số điện có thể phát ra hôm nay, mà còn ở khả năng bảo đảm nguồn nước cho những tháng khô hạn.
Hồ Đakđrinh có dung tích thiết kế 248 triệu mét khối, lớn nhất ở phía đông tỉnh. Thế nhưng, mực nước hồ hôm thứ Bảy chỉ còn 377 mét, nhỉnh hơn ngưỡng chết 375 mét; đến thứ Ba phục hồi khoảng bốn mét lên 379 mét, vẫn thấp hơn mực nước vận hành bình thường 31 mét. Lượng nước về hồ những ngày gần đây trung bình chỉ khoảng 20 mét khối mỗi giây, thấp hơn nhiều so với mức lịch sử. Tỉnh đã hạn chế phát điện trong tháng 11; nếu dòng chảy dự báo đạt 45–60 mét khối mỗi giây, việc dừng hoàn toàn được kỳ vọng đưa mực nước vượt 400 mét vào cuối tháng.
Nước hạ du quan trọng hơn sản lượng trước mắt
Việc ngừng phát điện tại Đakđrinh nhằm ưu tiên cấp nước cho cộng đồng dọc sông Trà Khúc, sản xuất nông nghiệp và hoạt động công nghiệp ở Khu kinh tế Dung Quất. Đây là phép cân đối có ý nghĩa trực tiếp với người dân: thiếu nước có thể ảnh hưởng đồng thời đến sinh hoạt, mùa vụ và hoạt động sản xuất, trong khi lượng điện không phát ra có thể được bù đắp từ nguồn khác của hệ thống. Phó chủ tịch UBND tỉnh Trần Phước Hiền nhấn mạnh ưu tiên là bảo đảm đủ nước cho người dân, nông nghiệp và sản xuất công nghiệp ở hạ du. Lịch phát điện từ tháng sau sẽ được điều chỉnh theo tình hình nước thực tế. Cách tiếp cận này hợp lý, nhưng cũng đòi hỏi theo dõi sát: nếu mưa không đến như kỳ vọng, tích nước có thể không đủ để bảo vệ cả nhu cầu hạ du lẫn khả năng phát điện về sau.
Quảng Ngãi không phải nơi duy nhất chuyển trọng tâm sang giữ nước. Tại Đà Nẵng, chính quyền đề nghị các đơn vị thủy điện ưu tiên tích trữ đến hết năm, do lo ngại hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn gia tăng trong mùa khô 2027. Ở Lâm Đồng, chính quyền được yêu cầu rà soát nhu cầu tưới, xác định cây trồng có nguy cơ thiếu nước và chuẩn bị phương án chuyển đổi mùa vụ, thích ứng hạn hán. Những biện pháp này cho thấy quản lý hồ chứa thủy điện không thể tách rời kế hoạch cấp nước và nông nghiệp. Khi dự báo mưa kém, giữ nước cần đi cùng xác định sớm nơi thiếu hụt, thay vì chờ đến lúc hồ xuống thấp mới phản ứng.
Thiếu hụt lan rộng, ngành thủy điện chịu sức ép
Áp lực không chỉ nằm ở một hồ. Lượng mưa tại miền Trung trong tháng 11 được dự báo thấp hơn trung bình nhiều năm 20–40%; nhiều hồ trên lưu vực Đồng Nai và Sêrêpốk vẫn chưa đạt mức tích nước mong muốn dù đang trong mùa mưa. Các hồ Đăk Mi 3, Đăk Mi 4, A Vương và Sông Bung 4 được cho là thấp hơn mực nước bình thường hàng chục mét. Cơ quan quản lý tài nguyên nước cảnh báo hơn 700 hồ thủy điện trên cả nước có thể không đạt dung tích thiết kế do El Niño. Những tín hiệu này khiến nguy cơ thiếu nước Việt Nam trở thành vấn đề quản trị liên vùng, không chỉ là khó khăn vận hành của từng nhà máy. Dự báo ít mưa, nhất là ở miền Trung, Tây Nguyên và miền Nam, càng làm cho việc phân bổ nước sớm trở nên cấp bách.
Thủy điện chịu sức ép kép: nước ít làm giảm sản lượng, còn quyết định giữ nước lại thu hẹp lượng điện có thể phát trước mắt. Trong quý III, Công ty Thủy điện Vĩnh Sơn – Sông Hinh ghi nhận doanh thu thuần 419 tỷ đồng, giảm 25% so với cùng kỳ, và lợi nhuận sau thuế khoảng 121 tỷ đồng, giảm 43%. Sản lượng điện của doanh nghiệp giảm 44%, còn 314 triệu kWh; công ty cho biết dòng nước suy giảm làm doanh thu sản xuất điện giảm gần 137 tỷ đồng. Điều này cho thấy điều kiện thủy văn không chỉ quyết định mực hồ mà còn tác động trực tiếp đến kết quả kinh doanh. Ưu tiên tích nước có thể gây tổn thất sản lượng ngắn hạn, nhưng nếu thiếu nước kéo dài, cả mục tiêu phát điện lẫn các nhu cầu thiết yếu dưới hạ du đều bị đe dọa.
Mùa khô sẽ là phép thử cho lựa chọn hôm nay
Đợt El Niño mạnh đang làm giảm mưa và đe dọa nguồn cấp nước ở miền Trung; dự báo mưa tháng 11 thấp hơn chuẩn 20–40% khiến thời gian tích nước còn lại đặc biệt quan trọng. Nếu mưa không đến đủ, mục tiêu đưa hồ Đakđrinh vượt 400 mét vào cuối tháng có thể khó đạt; nếu dồn nước cho phát điện quá sớm, nhu cầu của cư dân, nông nghiệp và công nghiệp hạ du có thể chịu rủi ro. Bài toán không thể giải bằng một mệnh lệnh dừng máy áp dụng cho mọi nơi: từng hồ cần lịch vận hành dựa trên dòng chảy thực tế, dự báo mưa và nhu cầu nước phía dưới. Nhưng trong bối cảnh nhiều hồ đang thấp, thận trọng với sản lượng trước mắt là lựa chọn có cơ sở. Đợt thiếu nước này nhắc rằng an ninh điện và an ninh nước phải được tính cùng nhau, thay vì xem hồ thủy điện chỉ như nguồn phát điện.
