Khung pháp lý phải biến cam kết thành hành động
Luật khí hậu ASEAN là tập hợp nguyên tắc và cơ chế phối hợp giúp các nước Đông Nam Á chuyển cam kết khí hậu thành nghĩa vụ có thể thực hiện, giám sát và đánh giá, đồng thời bảo vệ con người trong quá trình chuyển đổi. Đây không nhất thiết là một đạo luật duy nhất, mà là nền tảng chung để chính sách quốc gia tương thích và hợp tác khu vực có hiệu lực. Ngày 30/10, Trường Đại học Luật TP.HCM phối hợp với Trung tâm Luật quốc tế thuộc Đại học Quốc gia Singapore tổ chức Hội thảo quốc tế ASEAN về biến đổi khí hậu lần thứ 5 tại TP.HCM, với chủ đề định hình cơ chế khí hậu Đông Nam Á thông qua pháp luật quốc tế. Sự kiện diễn ra khi khu vực chịu sức ép khí hậu ngày càng lớn và hướng tới COP31 tại Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ. Quy mô thảo luận cho thấy nhu cầu vượt khỏi trao đổi học thuật: hội thảo nhận gần 300 bản tóm tắt, chọn 36 báo cáo trình bày tại 7 phiên chuyên đề và một phiên toàn thể.
Luật quốc tế có giá trị khi giúp các quốc gia thống nhất cách hiểu nghĩa vụ, chia sẻ dữ liệu và xây dựng cơ chế thực thi, chứ không dừng ở những cam kết chung. Các đại biểu xem xét cả ý kiến tư vấn năm 2024 của Tòa án Quốc tế về Luật Biển về bảo vệ môi trường biển và ý kiến năm 2025 của Tòa án Công lý Quốc tế về nghĩa vụ khí hậu của các quốc gia. Đây là những căn cứ để ASEAN củng cố quản trị khí hậu và hợp tác pháp lý. Kết quả trao đổi tại hội thảo có thể bổ sung luận cứ cho các nước trước COP31.
Thị trường carbon cần quy tắc có thể dùng chung
Thị trường carbon ASEAN khó phát triển đáng tin cậy nếu mỗi nước dùng cách định danh, đo đạc và xác minh tín chỉ khác nhau. Hội thảo nêu hai trở ngại then chốt: thể chế còn phân tán và đơn vị carbon chưa có định danh pháp lý rõ ràng. Khi thiếu chuẩn chung, doanh nghiệp khó chứng minh giá trị giảm phát thải, còn người mua khó so sánh chất lượng tín chỉ. Khung luật khí hậu ASEAN nên ưu tiên tính minh bạch, tính toàn vẹn của kết quả giảm phát thải và khả năng xác minh xuyên biên giới. Các đại biểu đề xuất hợp tác theo Điều 6.2 của Thỏa thuận Paris, đi kèm cơ chế công nhận lẫn nhau kết quả xác minh phát thải trong nội khối. Đây là bước thiết thực để giảm rủi ro cho doanh nghiệp xuất khẩu khi đối mặt Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của Liên minh châu Âu.
Một khuôn khổ tương thích quốc tế cũng không đồng nghĩa với việc áp dụng máy móc một mô hình cho mọi nước. Nghiên cứu được trình bày tại hội thảo xem xét thị trường tín chỉ carbon ở Indonesia, Thái Lan và Việt Nam, cho thấy hợp tác cần dựa trên tiêu chuẩn chung nhưng vẫn tính đến khác biệt về thể chế và năng lực thực thi. ASEAN nên bắt đầu bằng quy tắc xác minh, công nhận và chia sẻ dữ liệu đủ rõ để doanh nghiệp sử dụng, rồi mở rộng hợp tác khi các hệ thống trong nước đáp ứng được yêu cầu.
Chuyển đổi xanh không thể để doanh nghiệp nhỏ trả giá
Quy tắc carbon chỉ chính đáng nếu đi cùng chính sách giúp những người chịu tác động có khả năng tuân thủ. Doanh nghiệp vừa và nhỏ, làng nghề truyền thống và các cơ sở sản xuất quy mô nhỏ có thể chịu áp lực lớn khi thị trường nhập khẩu siết tiêu chuẩn sinh thái. Nếu thiếu hỗ trợ chuyển đổi và nâng cao năng lực, họ có nguy cơ bị tổn thương hoặc bị loại khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu. Đó không phải tác dụng phụ có thể bỏ qua: một cơ chế khí hậu tạo lợi thế cho chủ thể lớn nhưng đẩy người sản xuất nhỏ ra ngoài sẽ làm suy yếu tính công bằng của chính sách.
Vì vậy, quyền con người, công bằng xã hội và sinh kế cần nằm ngay trong thiết kế luật, thay vì được xử lý sau khi quy định đã ban hành. TS. Lê Trường Sơn nhấn mạnh rằng thành công của chuyển đổi xanh không thể chỉ tính bằng mức giảm phát thải; còn phải xem xét khả năng bảo đảm sinh kế, an toàn và cơ hội phát triển bền vững cho con người. Cách tiếp cận ấy cũng đòi hỏi chính sách quan tâm đến cư dân ven biển và công bằng giữa các thế hệ. Kết luận cần rõ ràng: ASEAN cần một nền tảng pháp lý chung để thị trường carbon minh bạch và phối hợp được, nhưng chỉ có thể gọi đó là tiến bộ nếu lợi ích khí hậu đi cùng bảo vệ quyền lợi và hỗ trợ thiết thực cho cộng đồng dễ bị tổn thương.
