Việc làm tuổi cao là lựa chọn sinh kế và quyền được đóng góp
Việc làm người cao tuổi là những cơ hội lao động phù hợp với sức khỏe, năng lực và nguyện vọng của người lớn tuổi, đi kèm điều kiện làm việc an toàn cùng sự bảo vệ quyền lợi cần thiết. Đây không nên chỉ là câu chuyện tự xoay xở để có thu nhập, mà còn là cách để kinh nghiệm lâu năm tiếp tục có giá trị trong xã hội. Việt Nam có khoảng 16,5 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm khoảng 16% dân số; khoảng 9 triệu người trong số đó vẫn trực tiếp lao động, mưu sinh. Nhưng phần lớn cơ hội hiện có nằm trong khu vực phi chính thức, thường thiếu hợp đồng và bảo vệ trước rủi ro. Bà Nguyễn Thị Mai, 62 tuổi, vẫn đi thu mua đồng nát để trang trải cuộc sống khi không có lương hưu hay khoản tích lũy. Câu chuyện ấy cho thấy nếu chính sách chỉ nhìn người cao tuổi như đối tượng cần trợ cấp, nó sẽ bỏ qua cả nhu cầu tự chủ lẫn khả năng đóng góp của họ.
Già hóa nhanh khiến cải cách không thể chờ
Nhu cầu việc làm cho người cao tuổi cần được đặt trong bối cảnh Việt Nam đang chuyển sang xã hội già nhanh hơn nhiều quốc gia khác. Dự báo cho thấy Việt Nam sẽ trở thành quốc gia “già” vào năm 2034, khi tỷ lệ dân số từ 65 tuổi trở lên đạt ít nhất 14%, và kết thúc thời kỳ dân số vàng vào năm 2036. Quá trình chuyển từ già hóa sang dân số già chỉ mất khoảng 23 năm, trong khi Pháp mất 115 năm và Thụy Điển 85 năm. Áp lực ấy không thể giải quyết chỉ bằng trợ cấp hay khuyến khích người lớn tuổi tiếp tục làm việc trong mọi điều kiện. Ông Nguyễn Văn Hùng, 64 tuổi, chạy xe công nghệ và giao hàng vì không có lương hưu đáng kể, trong khi tuổi tác khiến ông khó xin việc tại doanh nghiệp. Khi lao động trẻ giảm, thị trường lao động càng cần bỏ định kiến tuổi tác và tạo công việc phù hợp với sức khỏe, thay vì đẩy người cao tuổi vào sinh kế bấp bênh.
Luật mới cần mở cửa thị trường lao động và bảo vệ quyền
Luật Người cao tuổi được Quốc hội thông qua năm 2009; việc sửa đổi hiện nay là cơ hội để chuyển từ cách tiếp cận thiên về trợ cấp sang bảo đảm quyền, lựa chọn và phẩm giá. Theo chương trình kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI dự kiến thảo luận tại hội trường về dự thảo luật vào chiều 9/11/2026, trong kỳ họp diễn ra từ 17/10 đến 21/11/2026. Đây là thời điểm cần biến những nguyên tắc chung thành cơ chế thực thi, thay vì chỉ ghi nhận vai trò người cao tuổi trên giấy. Các quy định nên thúc đẩy việc làm phù hợp, học tập suốt đời và nâng cao kỹ năng số, đồng thời giảm phân biệt tuổi tác trong tuyển dụng. Quan trọng không kém, quyền người cao tuổi phải bao gồm quyền tự quyết định, lựa chọn hình thức chăm sóc, được cung cấp thông tin và khiếu nại, cũng như được bảo vệ trước bỏ mặc, ngược đãi, chiếm đoạt tài sản và lừa đảo trực tuyến. Làm việc tiếp tục cần là quyền lựa chọn, không phải nghĩa vụ vì thiếu an sinh.
Từ kinh nghiệm cá nhân đến nguồn lực cho nền kinh tế
Một thị trường lao động biết sử dụng kinh nghiệm của người cao tuổi có thể đem lại lợi ích vượt ra ngoài thu nhập cá nhân. Họ có tri thức, kỹ năng nghề nghiệp, sự cẩn trọng và kinh nghiệm sống; những điểm mạnh này có thể góp phần vào kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, dịch vụ cộng đồng và các hoạt động gắn kết giữa các thế hệ. Theo ước tính của Ngân hàng Phát triển châu Á, khai thác năng lực lao động chưa được sử dụng của người cao tuổi có thể giúp GDP tăng khoảng 1,1%. Con số ấy không nên trở thành lý do để coi người cao tuổi như một nguồn lao động cần khai thác bằng mọi giá. Luật sửa đổi cần gắn cơ hội việc làm với hợp đồng, an toàn, bảo hiểm và khả năng điều chỉnh công việc theo sức khỏe; đồng thời mở đường cho đào tạo lại và kỹ năng số. Khi lựa chọn tiếp tục làm việc được tôn trọng và quyền lợi được bảo vệ, kinh nghiệm mới có thể trở thành nguồn lực cho phát triển, thay vì chỉ là phương án sinh tồn.
