Tăng trưởng hai chữ số cần một động lực khác
Trung tâm R&D là nơi doanh nghiệp và đối tác cùng nghiên cứu, phát triển công nghệ và tạo ra giá trị mới, thay vì chỉ tổ chức sản xuất theo quy trình có sẵn. Tại Diễn đàn Kinh tế Mùa thu sáng 28/10, Thủ tướng Lê Minh Hưng xác định giai đoạn 2026-2030 là thời kỳ bản lề, đặt mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân từ 10% mỗi năm trở lên, hướng tới mục tiêu trở thành nước phát triển có thu nhập cao vào năm 2045. Đây không nên được hiểu đơn thuần là một chỉ tiêu tham vọng. Nó đặt ra câu hỏi Việt Nam sẽ tăng trưởng bằng năng lực nào khi các động lực truyền thống bộc lộ giới hạn và công nghệ đang định hình lại lợi thế cạnh tranh. Nếu vẫn chủ yếu dựa vào sản xuất gia công, mục tiêu ấy khó tạo nền tảng bền vững. Tham vọng R&D vì thế không phải phần phụ của kế hoạch tăng trưởng, mà là phép thử về chất lượng của nó.
Thời điểm đặt ra mục tiêu cũng phản ánh một thế giới nhiều biến động: chuỗi cung ứng được tái cấu trúc, phân mảnh kinh tế gia tăng, còn trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số làm thay đổi cách sản xuất, quản trị và phân bổ nguồn lực. Trong bối cảnh đó, tự chủ và hợp tác quốc tế không phải hai lựa chọn đối nghịch. Việt Nam cần mở rộng quan hệ đối tác, đồng thời tăng khả năng tạo ra tri thức và công nghệ trong nước. Theo số liệu được nêu tại diễn đàn, GDP chín tháng tăng 9,01%, mức cao nhất kể từ năm 2011. Kết quả ấy tạo đà, nhưng duy trì tốc độ cao đòi hỏi năng suất và năng lực đổi mới sáng tạo phải tiến lên cùng quy mô tăng trưởng.
Từ cứ điểm sản xuất đến trung tâm R&D
Thông điệp đáng chú ý không chỉ là tăng trưởng nhanh, mà là thay đổi vai trò của Việt Nam trong chuỗi giá trị. Thủ tướng nhấn mạnh Việt Nam không nên dừng ở vị trí cứ điểm sản xuất, mà cần trở thành trung tâm nghiên cứu và phát triển trong các ngành công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn và vật liệu mới. Đây là hướng đi hợp lý: sản xuất tạo việc làm và năng lực công nghiệp, nhưng hoạt động R&D mới giúp doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào khâu tạo tri thức, thiết kế và phát triển công nghệ. Muốn vậy, lời kêu gọi phải đi cùng môi trường có khả năng biến ý tưởng thành dự án, kết nối doanh nghiệp với nguồn lực nghiên cứu và mở ra cơ hội hợp tác dài hạn. Nếu không, danh xưng trung tâm R&D sẽ chỉ là tham vọng trên diễn đàn.
Chính phủ xác định khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là những động lực chính của mô hình phát triển mới. Điều đó đòi hỏi cách đánh giá đầu tư nước ngoài cũng phải thay đổi: không chỉ nhìn vào năng lực sản xuất được đặt tại Việt Nam, mà còn xem xét mức độ nghiên cứu, phát triển công nghệ và đóng góp vào năng lực trong nước. Lợi thế địa lý, tài nguyên và nguồn nhân lực được xem là nền tảng để hướng tới vai trò R&D, nhưng lợi thế ban đầu không tự chuyển thành năng lực công nghệ. Thành công sẽ phụ thuộc vào việc các bên có cùng xây dựng hoạt động nghiên cứu thực chất hay chỉ đặt một phần của quy trình toàn cầu tại đây.
“Đầu tư cùng Việt Nam” phải thành hợp tác cụ thể
Lời mời gọi của Thủ tướng là chuyển từ “đầu tư tại Việt Nam” sang “đầu tư cùng Việt Nam”: đối tác quốc tế không chỉ sản xuất trong nước mà còn cùng nghiên cứu, phát triển công nghệ, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và kiến tạo chuỗi giá trị mới có sức cạnh tranh khu vực, toàn cầu. Đây là một đòi hỏi cao hơn đối với cả nhà đầu tư lẫn phía Việt Nam. Đối tác cần nhìn thấy cơ hội hợp tác công nghệ đủ rõ; Việt Nam cần tạo điều kiện để đề xuất khả thi có đầu mối xử lý và dự án tiềm năng có lộ trình thúc đẩy cụ thể. Thủ tướng cho biết Chính phủ sẽ xác định rõ cơ quan, cá nhân chịu trách nhiệm xem xét, giải quyết kịp thời các vướng mắc chính đáng. Cam kết ấy quan trọng vì hợp tác R&D khó tiến xa nếu thủ tục và trách nhiệm bị bỏ ngỏ.
Các phát biểu tại diễn đàn còn gắn tham vọng công nghệ với những định hướng rộng hơn: củng cố tự chủ chiến lược, cải cách thể chế và nâng cao năng lực quản trị quốc gia. Chính phủ cũng đặt kỳ vọng các trung tâm tài chính quốc tế tại Thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng sẽ kết nối nguồn vốn trung, dài hạn với nhu cầu về hạ tầng, năng lượng, chuyển đổi xanh và đổi mới sáng tạo. Đây là những mảnh ghép hỗ trợ tham vọng trở thành trung tâm R&D, chứ không thay thế được năng lực nghiên cứu. Trong thời gian tới, Chính phủ cho biết sẽ tiếp tục phối hợp với Quốc hội hoàn thiện thể chế và huy động hiệu quả nguồn lực trong nước, quốc tế. Điều cần theo dõi là các định hướng này có chuyển thành cơ chế hợp tác và dự án rõ ràng hay không.
Tham vọng chỉ thuyết phục khi tạo được giá trị mới
Mục tiêu tăng trưởng GDP trên 10% và tham vọng trở thành trung tâm R&D có quan hệ chặt chẽ: nếu không nâng hàm lượng công nghệ và đổi mới sáng tạo, tốc độ tăng trưởng cao có thể thiếu nền móng để duy trì. Thông điệp “đầu tư cùng Việt Nam” vì vậy là lời mời hợp tác, đồng thời là tiêu chuẩn mới để đánh giá chất lượng hợp tác. Việt Nam cần chứng minh rằng đối tác có thể cùng nghiên cứu, phát triển công nghệ và tạo chuỗi giá trị mới tại đây; các đối tác cũng cần chuyển từ hiện diện sản xuất sang đồng kiến tạo năng lực. Diễn đàn đã nêu hướng đi và kỳ vọng, nhưng kết quả sẽ được quyết định bởi những dự án cụ thể, trách nhiệm rõ ràng và khả năng thực thi. Đó mới là con đường thuyết phục để biến tham vọng tăng trưởng hai chữ số thành vị thế công nghệ có giá trị.
