Bồi thường phải giúp người dân khôi phục cuộc sống
Bồi thường thu hồi đất là việc Nhà nước bù đắp quyền lợi cho người có đất bị thu hồi, nhưng chính sách chỉ có ý nghĩa đầy đủ khi giúp họ ổn định chỗ ở và khôi phục nguồn sống sau khi di dời. Đây là thước đo thiết thực hơn việc chỉ xác nhận phương án đã tính đủ giá trị đất.
Thảo luận về dự thảo Luật Đất đai sửa đổi sáng 29/10, nhiều đại biểu Quốc hội đề nghị đánh giá chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư theo khả năng ổn định cuộc sống thực tế, thay vì chỉ nhìn vào việc hoàn tất phương án. Lập luận này có trọng lượng: đất thường đồng thời là nơi ở, tư liệu sản xuất và nền tảng cho hoạt động kinh doanh. Một hộ có thể nhận đủ tiền theo phương án nhưng vẫn khó tìm nơi ở tương đương hoặc mất nguồn thu khi chuyển đi.
Với người trồng cây lâu năm, nuôi thủy sản hay bán hàng tại nhà, chuyển đến nơi thiếu việc làm hoặc xa khách hàng có thể làm gián đoạn thu nhập. Vì thế, sinh kế người dân không nên chỉ là lời cam kết chung trong luật; nó cần được khảo sát và đưa thành căn cứ cụ thể khi lập phương án bồi thường.
Đo hiệu quả bằng việc làm, thu nhập và chỗ ở
Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn đề nghị bổ sung vào Điều 41 nguyên tắc xây dựng phương án dựa trên khả năng phục hồi sinh kế, điều kiện nhà ở và mức tiếp cận dịch vụ thiết yếu. Đề xuất này đúng vào điểm yếu dễ bị bỏ qua: khoản bồi thường có thể được chi trả đúng quy trình, trong khi gia đình vẫn không thể khôi phục hoạt động tạo thu nhập.
Đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm lưu ý khảo sát thu nhập cần phản ánh hoạt động sản xuất, kinh doanh theo mùa vụ, thay vì chỉ ghi nhận tại một thời điểm. Bà cũng đề nghị phương án phục hồi sinh kế phải nêu rõ nguồn lực, thời gian, cơ quan chịu trách nhiệm và tiêu chí đánh giá; người bị ảnh hưởng cần được tham gia góp ý trước khi phương án được phê duyệt.
Khâu theo dõi sau tái định cư cũng cần có trách nhiệm cụ thể. Nếu việc làm, thu nhập và điều kiện sống không ổn định do tác động trực tiếp của thu hồi đất, cơ quan chức năng nên xem xét hỗ trợ bổ sung. Tương tự, không thể để tạm cư kéo dài hoặc nơi ở tạm không bảo đảm sinh hoạt trở thành cái giá người dân phải tự gánh; dự thảo quy định cưỡng chế trong trường hợp cần tái định cư chỉ sau khi đã bố trí tái định cư hoặc tạm cư theo phương án được duyệt.
Không cấp sổ đỏ trái luật: có quyền yêu cầu bồi thường, nhưng phải chứng minh
Một thay đổi pháp lý khác mở rộng trách nhiệm của Nhà nước trong lĩnh vực đất đai. Quốc hội thông qua Luật số 15/2026/QH16 ngày 23/8/2026; luật có hiệu lực từ 1/3/2027 và bổ sung hành vi không cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất trái pháp luật vào phạm vi trách nhiệm bồi thường. Như vậy, cấp sai, không cấp sai hoặc thu hồi sai sổ đỏ đều có thể làm phát sinh trách nhiệm Nhà nước bồi thường.
Dù vậy, bị từ chối cấp sổ đỏ không đồng nghĩa đương nhiên được bồi thường. Cần xác định người sử dụng đất có đủ điều kiện được cấp hay không, cơ quan có căn cứ hợp pháp để từ chối không, việc không cấp có trái luật và có gây thiệt hại thực tế hay không. Thiệt hại cũng phải được chứng minh bằng tài liệu cụ thể, đồng thời phải có mối quan hệ nhân quả với hành vi trái pháp luật.
Người dân nên lưu giấy tờ về nguồn gốc và quá trình sử dụng đất, hồ sơ đã nộp, phiếu tiếp nhận, giấy hẹn, yêu cầu bổ sung và văn bản trả lời hoặc từ chối. Đây là căn cứ để làm rõ điều kiện được cấp sổ, lý do cơ quan đưa ra và hậu quả phát sinh. Quy định mới tạo cơ hội yêu cầu Nhà nước bồi thường khi có sai phạm, nhưng hồ sơ và chứng cứ vẫn quyết định quyền lợi có được bảo vệ hay không.
Quyền lợi thực chất phải là tiêu chuẩn của luật
Hai vấn đề — bồi thường khi thu hồi đất và trách nhiệm khi không cấp sổ đỏ trái luật — cùng cho thấy quyền lợi đất đai không thể chỉ nằm trên giấy. Với thu hồi đất, phép thử là người dân có thể tiếp tục sống và tạo thu nhập sau di dời hay không. Với việc cấp sổ, phép thử là quyết định hành chính có đúng căn cứ và thiệt hại có được chứng minh hay không.
Các đề xuất về khảo sát sinh kế, công khai căn cứ xác định giá, theo dõi hậu tái định cư và hỗ trợ bổ sung sẽ chỉ có tác dụng nếu được quy định đủ rõ để người dân kiểm tra, phản hồi và yêu cầu thực hiện. Kết luận cần dứt khoát: bồi thường không nên kết thúc ở khoản tiền đã chi, còn trách nhiệm bồi thường của Nhà nước không phát sinh chỉ vì hồ sơ bị từ chối. Công bằng đòi hỏi vừa bảo vệ khả năng phục hồi cuộc sống, vừa buộc mọi yêu cầu bồi thường dựa trên vi phạm và thiệt hại có chứng cứ.
