Bồi thường phải giúp người dân đứng vững sau thu hồi đất
Bồi thường thu hồi đất là chính sách nhằm bù đắp tổn thất về quyền sử dụng đất và hỗ trợ người bị ảnh hưởng ổn định cuộc sống sau khi Nhà nước thu hồi đất. Nhưng bù đắp đúng giá trị thửa đất chưa chắc đã bù đắp được những gì gia đình mất đi: thu nhập, việc làm, nơi ở phù hợp và các mối liên kết kinh tế đã gây dựng lâu năm.
Tại phiên thảo luận ở hội trường sáng 29/10 về dự thảo sửa đổi Luật Đất đai, nhiều đại biểu Quốc hội đề nghị đánh giá chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư theo khả năng ổn định cuộc sống thực tế, thay vì xem việc hoàn tất phương án bồi thường là đích đến. Đây là hướng tiếp cận đúng: một khoản bồi thường có thể đủ theo hồ sơ nhưng vẫn không giúp gia đình tạo dựng nơi ở tương đương hay tìm lại nguồn thu nhập. Nếu luật chỉ đo số tiền và thủ tục, phần thiệt hại lớn nhất của người dân có thể bị bỏ ngoài phép tính.
Mất đất có thể đồng nghĩa mất cả nguồn thu
Đất không chỉ là tài sản để định giá. Với hộ trồng cây lâu năm, nuôi thủy sản hay mở cửa hàng tại nhà, đất còn là nơi tạo ra thu nhập và duy trì hoạt động sản xuất, kinh doanh. Chuyển đến khu tái định cư xa địa điểm làm ăn cũ hoặc thiếu cơ hội việc làm có thể khiến nguồn thu bị gián đoạn, ngay cả khi gia đình đã nhận đủ tiền theo phương án được duyệt.
Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (Hải Phòng) lưu ý bồi thường, hỗ trợ và tái định cư liên quan trực tiếp đến đời sống của hàng triệu người, đồng thời là một trong những nguyên nhân dẫn đến khiếu nại, khiếu kiện kéo dài. Vì vậy, giá đất bồi thường cần được xác định minh bạch, nhưng không thể là thước đo duy nhất. Một phương án thuyết phục phải nhìn cả khả năng tạo thu nhập trở lại, điều kiện nhà ở và việc tiếp cận các dịch vụ thiết yếu sau di dời.
Đo sinh kế bằng tiêu chí và trách nhiệm cụ thể
Muốn bảo đảm sinh kế người dân, luật cần biến cam kết thành việc có thể kiểm tra. Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn đề nghị bổ sung nguyên tắc xây dựng phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư dựa trên đánh giá khả năng phục hồi sinh kế, điều kiện nhà ở và khả năng tiếp cận dịch vụ thiết yếu; đồng thời xác định trách nhiệm theo dõi đời sống sau tái định cư.
Đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm (Cần Thơ) cũng đề nghị khảo sát thu nhập phản ánh đúng tình hình sản xuất, kinh doanh, nhất là với hộ có thu nhập theo mùa vụ. Bà kiến nghị xác định trường hợp mất hoặc giảm đáng kể thu nhập, rồi lập kế hoạch phục hồi sinh kế có kinh phí, thời hạn, cơ quan phụ trách và chỉ tiêu đánh giá; kế hoạch cần được lấy ý kiến người bị ảnh hưởng và phê duyệt cùng phương án bồi thường. UBND cấp tỉnh được đề xuất theo dõi việc làm, thu nhập và điều kiện sống sau thu hồi đất, để xem xét hỗ trợ bổ sung khi sinh kế chưa ổn định.
Định giá đất đúng vẫn quan trọng, nhưng chưa đủ
Chuyển trọng tâm sang phục hồi cuộc sống không có nghĩa xem nhẹ giá đất bồi thường. Đại biểu Nguyễn Bình Tân (Cà Mau) kiến nghị mức bồi thường phải tương xứng với giá trị quyền sử dụng đất bị thu hồi và tiệm cận giá thực tế. Từ góc độ nguyên tắc định giá, đại biểu Nguyễn Duy Minh đề nghị làm rõ việc kiểm chứng dữ liệu đầu vào, loại trừ giao dịch bất thường và trách nhiệm trong xác định giá đất.
Trong quá trình sửa đổi Luật Đất đai, hai yêu cầu này cần đi cùng nhau: định giá đất công bằng và bảo đảm người bị thu hồi đất có cơ hội ổn định chỗ ở, khôi phục thu nhập. Khi phương án được đánh giá bằng kết quả đời sống sau tái định cư, thay vì chỉ bằng quyết định đã ban hành, chính sách mới có thể giảm cảm giác thiệt thòi và góp phần hạn chế tranh chấp kéo dài. Bồi thường chỉ trọn vẹn khi người dân không bị bỏ lại với khoản tiền đã nhận nhưng mất đi nền tảng mưu sinh.
