Tiến độ tăng, nhưng chặng cuối vẫn nặng áp lực
Giải ngân đầu tư công là việc thanh toán nguồn vốn ngân sách đã được giao cho các dự án, căn cứ vào khối lượng hoàn thành và tiến độ thực hiện, nhằm đưa kế hoạch đầu tư thành công trình và dịch vụ công cụ thể. Đến ngày 31/10/2026, cả nước giải ngân 708.567,4 tỷ đồng, đạt 74,1% kế hoạch Thủ tướng giao là 955.867,4 tỷ đồng. Kết quả này đã cải thiện so với cùng kỳ: tỷ lệ tăng 19,7%, còn số vốn giải ngân tăng thêm 217.524,1 tỷ đồng. Tuy vậy, hơn 217.000 tỷ đồng vẫn chưa được giải ngân theo kế hoạch, nên con số tăng trưởng chưa thể xem là dấu hiệu hoàn thành nhiệm vụ. Khi các địa phương bước vào những tháng nước rút cuối năm, yêu cầu ở cấp quốc gia không chỉ là đẩy nhanh thanh toán, mà còn phải xử lý điểm nghẽn và đưa vốn đến đúng nơi có thể sử dụng hiệu quả.
Cơ cấu giải ngân cho thấy tiến độ giữa các nguồn vốn chưa đồng đều: ngân sách Trung ương đạt 59,6% kế hoạch, trong khi ngân sách địa phương đạt 81%. Nếu loại trừ 30.675,4 tỷ đồng vốn ngân sách địa phương dành cho khoản tiết kiệm 5% chi đầu tư công, dự kiến bố trí cho dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, tỷ lệ chung là 76,6%. Những khác biệt này cảnh báo rằng một tỷ lệ bình quân toàn quốc có thể che khuất nơi đang hụt nhịp. Chính phủ đã yêu cầu đẩy nhanh giải ngân và sớm phân bổ chi tiết phần vốn ngân sách Trung ương còn lại, hướng tới hoàn thành kế hoạch được giao trước ngày 31/12/2026.
Điều chuyển vốn phải đi cùng rà soát từng dự án
Bộ Tài chính yêu cầu các bộ, ngành và địa phương rà soát từng dự án, làm rõ vướng mắc, đơn vị chịu trách nhiệm và thời hạn xử lý. Với dự án có khả năng giải ngân tốt nhưng thiếu vốn, cơ quan chức năng cần xem xét điều chuyển vốn từ dự án chậm triển khai, có nguy cơ không dùng hết nguồn lực, sang dự án có nhu cầu và khả năng thực hiện, bảo đảm đúng quy định. Đây là cách phân bổ hợp lý hơn việc giữ vốn ở nơi tiến độ đình trệ chỉ vì kế hoạch ban đầu. Nhưng điều chuyển không nên trở thành phản ứng máy móc: nếu chỉ ưu tiên công trình dễ thi công, những dự án có tác động lớn đến đời sống nhưng vướng mặt bằng phức tạp có thể tiếp tục bị bỏ lại. Rà soát cần phân biệt chậm do thiếu quyết tâm với chậm do nút thắt khách quan, rồi chọn biện pháp tương ứng.
Các nguyên nhân chậm không chỉ nằm ở khâu thi công. Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và giải phóng mặt bằng kéo dài khiến nhà thầu chưa thể tiếp cận công trường; hồ sơ pháp lý và phương án bồi thường ở một số nơi chưa hoàn tất. Giá và nguồn cung đất đắp, cát, đá, cùng chi phí nhiên liệu, vận chuyển và nhân công, cũng gây sức ép lên tiến độ. Một số dự án còn vướng thủ tục chuẩn bị đầu tư, phối hợp giữa cơ quan chưa hiệu quả, hoặc hồ sơ nghiệm thu và thanh toán hoàn thành chậm. Vì vậy, rút vốn chỉ có tác dụng khi đi kèm lịch xử lý cụ thể và trách nhiệm rõ ràng. Bộ Tài chính cũng yêu cầu chủ đầu tư chủ động rà soát khối lượng đã hoàn thành và kế hoạch thanh toán của từng dự án.
Nước rút cần kỷ luật, không chạy theo tỷ lệ
Với người dân, giải ngân chậm không phải chuyện riêng của sổ sách: đường cần nâng cấp, khu dân cư ngập úng cần xử lý và hạ tầng thiết yếu có thể tiếp tục chờ vì mặt bằng, bồi thường và thủ tục chưa thông. Bởi vậy, áp lực cuối năm phải được biến thành hành động tại từng dự án, thay vì chỉ thúc các đơn vị chạy theo phần trăm. Các địa phương cần gỡ vướng về mặt bằng, chủ động bảo đảm vật liệu và hoàn thiện hồ sơ thanh toán ngay khi công việc đủ điều kiện. Chính phủ cũng yêu cầu thanh toán gắn với khối lượng đã hoàn thành, tránh để hồ sơ dồn đến cuối năm; vốn ứng trước phải được quản lý đúng mục đích và khoản quá hạn cần được thu hồi.
Đích đến không nên là giải ngân bằng mọi giá. Chính phủ yêu cầu thúc tiến độ nhưng vẫn phải bảo đảm chất lượng công trình và hiệu quả sử dụng vốn. Những đơn vị liên tục chậm, không chuyển biến dù đã được tháo gỡ khó khăn cần bị kiểm điểm và làm rõ trách nhiệm. Ngược lại, dự án có ý nghĩa thiết yếu nhưng mắc vướng mắc có thể xử lý cần được hỗ trợ, không nên mặc định rút vốn chỉ vì khó giải ngân tức thời. Kết luận cần rõ ràng: điều chuyển vốn là công cụ cần thiết trong giai đoạn nước rút, nhưng chỉ công bằng và hiệu quả khi dựa trên khả năng thực hiện, tác động công cộng và trách nhiệm giải trình. Tăng tốc đúng cách mới biến nguồn vốn được giao thành công trình người dân thực sự cần.
