Luật Đấu giá tài sản mới: cuộc chơi sẽ khác khi dữ liệu lên ngôi
Luật đấu giá tài sản sửa đổi là khuôn khổ pháp lý mới điều chỉnh toàn bộ quy trình bán đấu giá quyền sử dụng đất và các loại tài sản công, với trọng tâm dùng công nghệ thông tin để minh bạch thông tin, siết trách nhiệm người tham gia và ngăn chặn các hành vi trục lợi như đầu cơ, bỏ cọc, thổi giá gây méo mó thị trường bất động sản. Điểm đáng nói là Quốc hội không chỉ chỉnh vài thủ tục kỹ thuật, mà đang thay đổi cách vận hành thị trường tài sản công: từ mô hình dựa trên quan hệ và giấy tờ sang mô hình dựa trên dữ liệu và nền tảng số. Sáng 19/10, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, Quốc hội đã nghe trình bày Tờ trình và Báo cáo thẩm tra về dự án Luật Đấu giá tài sản (sửa đổi). Dự thảo gồm 7 chương, 64 điều, giảm 15 điều so với luật hiện hành, cho thấy nỗ lực tinh gọn nhưng tăng hiệu lực quản lý nhà nước. Theo Tờ trình của Chính phủ, mục tiêu sửa đổi là khắc phục bất cập đã được nhận diện, tăng cường phòng chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong đấu giá tài sản, đồng thời đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin. Nói thẳng, nếu không có công nghệ thông tin minh bạch, mọi nỗ lực kiểm soát đầu cơ đất và bảo vệ lợi ích công sẽ chỉ dừng ở khẩu hiệu.
Công nghệ thông tin minh bạch: từ phòng đấu giá kín sang nền tảng trực tuyến
Trọng tâm của luật đấu giá tài sản lần này là đưa công nghệ thông tin vào trung tâm quy trình, thay vì coi đó là phần phụ hỗ trợ. Dự thảo bổ sung quy định đấu giá trực tuyến trên hệ thống đối với một số loại tài sản, trên cơ sở luật hóa Nghị quyết số 66 của Chính phủ, đồng thời yêu cầu cơ chế chính sách đặc thù để tháo gỡ khó khăn khi triển khai. Đây không chỉ là chuyện chuyển phiên đấu giá từ hội trường sang màn hình, mà là chuyển từ giao dịch khó kiểm soát sang giao dịch có dấu vết dữ liệu. Khi đấu giá diễn ra trên nền tảng số, mọi bước – từ niêm yết, đăng ký, nộp tiền đặt trước, trả giá đến phê duyệt kết quả – đều có thể ghi nhận, truy vết và phân tích. Điều này trực tiếp giảm không gian cho “cò mồi”, móc ngoặc và dàn xếp giá. Việc dự thảo chỉ yêu cầu niêm yết tại UBND cấp xã nơi có tài sản, bỏ yêu cầu niêm yết tại nơi tổ chức đấu giá, nếu gắn với hệ thống thông tin trực tuyến công khai, sẽ giúp người dân tiếp cận thông tin nhanh hơn, đồng thời hạn chế tình trạng thông tin bị giữ lại trong “phòng kín”. Ở góc độ thị trường đất đai, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh cần đẩy mạnh xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai quốc gia, gắn chuyển đổi số với hệ thống thông tin đất đai liên thông, công khai, lấy hồ sơ địa chính số làm nền tảng cho giao dịch, thu hồi đất, định giá và quản lý đất đai. Nếu cơ sở dữ liệu này kết nối với hệ thống đấu giá trực tuyến, câu chuyện công nghệ thông tin minh bạch sẽ không còn là khẩu hiệu mà trở thành hạ tầng bắt buộc.
Siết tiền đặt trước và bỏ cọc: công cụ pháp lý để kiểm soát đầu cơ đất
Một trong những thay đổi gây chú ý là dự thảo nâng tỷ lệ tiền đặt trước từ 20% lên đến 50% giá khởi điểm trong đấu giá quyền sử dụng đất để giao đất ở cho cá nhân. Mục tiêu là rõ ràng: tăng trách nhiệm người tham gia, chặn tình trạng trả giá cao rồi bỏ cọc, khiến thị trường bị nhiễu và ngân sách thất thu. Theo Ủy ban Kinh tế và Tài chính, mức này tương đối cao, có thể tác động đến khả năng tiếp cận đấu giá, chi phí vốn và mức độ cạnh tranh, nên cần thêm số liệu và đánh giá tác động cụ thể. Quan điểm của người viết là: nếu không siết tiền đặt trước, mọi công nghệ sẽ bị vô hiệu hóa bởi những nhà đầu cơ sẵn sàng “đốt” phiên đấu giá để tạo mặt bằng giá ảo. Dự thảo còn bổ sung quy định cấm tham gia đấu giá quyền sử dụng đất đối với cá nhân, tổ chức trúng đấu giá nhưng bỏ cọc, nhằm khắc phục tình trạng tham gia đấu giá trục lợi gây ảnh hưởng xấu đến thị trường bất động sản. Đây là thông điệp mạnh: luật không dung thứ hành vi dùng đấu giá như công cụ tạo sóng. Đặc biệt, người trúng đấu giá nếu vi phạm quy định dẫn đến kết quả đấu giá bị hủy thì sẽ không được nhận lại khoản tiền đặt cọc, để bảo đảm nghĩa vụ bồi thường thiệt hại. Khi kết hợp với nền tảng đấu giá trực tuyến, mọi trường hợp bỏ cọc, vi phạm sẽ được ghi nhận, tạo thành “lịch sử tín dụng” trong đấu giá, góp phần kiểm soát đầu cơ đất một cách có hệ thống.
Quy hoạch động và định giá minh bạch: IT là điều kiện, không phải phụ trợ
Nếu chỉ sửa luật đấu giá tài sản mà không chạm vào quy hoạch và định giá đất, nỗ lực kiểm soát đầu cơ sẽ bị giới hạn. Trong phiên thảo luận về các dự án luật nhà ở, đất đai, bất động sản sáng 22/10, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho rằng cần điều chỉnh hệ thống quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, với quy hoạch phải động, theo thị trường và thực tế, có cơ chế điều chỉnh linh hoạt để tránh ách tắc tiếp cận đất đai. Ông cũng đề nghị hoàn thiện quy định về định giá đất theo hướng cân bằng yếu tố thị trường với yêu cầu ổn định, minh bạch, hài hòa lợi ích của Nhà nước, người sử dụng đất và nhà đầu tư. Nói cách khác, công nghệ thông tin minh bạch chỉ phát huy tác dụng khi dữ liệu quy hoạch, giá đất, giao dịch được cập nhật đầy đủ, thống nhất và mở cho người dân, doanh nghiệp. Tình trạng đầu cơ, thổi giá đất, giao dịch mua bán lòng vòng làm méo mó thị trường sẽ khó tồn tại nếu mọi thửa đất đều nằm trong cơ sở dữ liệu quốc gia, mọi phiên đấu giá đều diễn ra trên nền tảng số, và mọi quyết định quy hoạch đều có dấu vết. Theo người viết, yêu cầu đánh giá tác động định kỳ, độc lập và lấy ý kiến rộng rãi trước khi sửa chính sách đất đai cần được gắn chặt với hệ thống dữ liệu mở. Chỉ khi người dân và doanh nghiệp nhìn thấy bức tranh đầy đủ, họ mới có thể giám sát và phản biện, thay vì bị cuốn vào các cơn sốt đất được “thiết kế” bởi một nhóm nhỏ.
Kết luận: không có dữ liệu, mọi nỗ lực chống thổi giá đất sẽ hụt hơi
Dự thảo luật đấu giá tài sản sửa đổi với 7 chương, 64 điều, cùng định hướng chuyển đổi số trong đấu giá và quản lý đất đai, cho thấy Quốc hội đang chọn con đường khó nhưng đúng: dùng công nghệ để tái thiết thị trường tài sản công. Việc nâng tiền đặt trước, cấm tái tham gia với người bỏ cọc, không hoàn trả đặt cọc khi vi phạm là những “van an toàn” pháp lý cần thiết để kiểm soát đầu cơ đất. Tuy vậy, công nghệ thông tin minh bạch không tự động xuất hiện; nó đòi hỏi hạ tầng dữ liệu, quy trình đấu giá trực tuyến, cơ sở dữ liệu đất đai quốc gia và sự kiên quyết của chính quyền địa phương trong thực thi. Nếu các lớp chính sách này không được triển khai đồng bộ, luật sẽ khó đi vào cuộc sống, và thị trường vẫn sẽ bị chi phối bởi thông tin bất cân xứng, đầu cơ và thổi giá. Quan điểm cuối cùng của người viết là: muốn bảo vệ lợi ích công và người dân, phải coi dữ liệu và nền tảng số là “xương sống” của luật đấu giá tài sản, chứ không phải phần phụ trang trí. Khi mọi phiên đấu giá đều để lại dấu vết số, những ai muốn dùng đấu giá để trục lợi sẽ phải cân nhắc lại.
