Danh tính số đã trở thành cửa chính
Danh tính số là tập hợp thông tin và quyền truy cập gắn với một cá nhân hoặc tài khoản trên các dịch vụ, ứng dụng và hệ thống trực tuyến, giúp xác định người dùng nhưng cũng có thể trở thành mục tiêu để tin tặc xâm nhập. Vì vậy, bảo vệ danh tính số không còn là việc phụ bên cạnh tường lửa: đó phải là trọng tâm của an ninh mạng.
Báo cáo Phòng thủ Kỹ thuật số 2026 của Microsoft, phân tích hoạt động đe dọa mạng toàn cầu từ tháng 7/2025 đến tháng 6/2026, cho biết 73,3% nỗ lực xâm nhập ban đầu có liên quan đến hành vi người dùng, tài khoản hợp lệ, kỹ nghệ xã hội hoặc lừa đảo trực tuyến. Một thông tin khác về báo cáo ghi nhận hơn 73% nỗ lực ban đầu khai thác các yếu tố này. Hai con số cùng chỉ về một vấn đề: kẻ tấn công thường tìm cách thuyết phục người dùng hoặc chiếm thông tin đăng nhập, thay vì phải phá cửa bằng một lỗ hổng kỹ thuật.
Đây là lời cảnh báo đáng lưu tâm cho cả doanh nghiệp lẫn cá nhân. Khi công việc, dữ liệu và dịch vụ ngày càng gắn với tài khoản trực tuyến, một mật khẩu bị lộ có thể trao cho kẻ xấu quyền truy cập giống như người dùng hợp pháp.
Tài khoản thật giúp tin tặc ẩn trong hoạt động thường ngày
Tấn công tài khoản hiệu quả vì một khi có thông tin đăng nhập hợp lệ, tin tặc không nhất thiết phải vượt qua mọi lớp bảo vệ mạng. Chúng có thể đăng nhập qua dịch vụ được cho phép, dùng công cụ sẵn có và thực hiện hành động trông giống công việc bình thường. Khi đó, phòng thủ chỉ dựa vào ranh giới giữa mạng trong và ngoài hoặc chỉ tìm mã độc sẽ dễ bỏ sót hành vi chiếm quyền tinh vi.
Lừa đảo trực tuyến là một cách phổ biến để lấy thông tin đăng nhập hoặc khiến nạn nhân tự cấp quyền. Email giả danh lãnh đạo, thông báo cần xác minh tài khoản, tin nhắn dọa khóa tài khoản hay trang đăng nhập giả đều có thể dụ người dùng hành động. Tỷ lệ phishing trong hoạt động được quan sát tăng từ 7% lên 23% so với năm trước. Nội dung do AI tạo và cá nhân hóa còn khiến lỗi chính tả, ngữ pháp hay cách trình bày bất thường khó nhận ra hơn.
Rủi ro cũng không dừng ở một tài khoản. Microsoft ghi nhận 52,2% vụ xâm nhập có sử dụng tài khoản hợp lệ tiếp tục dẫn đến đánh cắp thêm thông tin xác thực. Tài khoản bị chiếm có thể trở thành bàn đạp để mở rộng sang email, dữ liệu và hệ thống khác; vì vậy, tin cậy mặc định vào người dùng đã đăng nhập là một sai lầm phòng thủ.
Bảo vệ danh tính phải bắt đầu từ xác thực và giám sát
Ưu tiên đầu tiên là xác thực đa yếu tố, nhưng tổ chức không nên xem mọi phương thức là ngang nhau. MFA bổ sung lớp xác minh ngoài mật khẩu, song mã dùng một lần vẫn có thể bị qua mặt trong một số kiểu lừa đảo trung gian. Với tài khoản nhạy cảm, nên ưu tiên phương thức chống phishing như khóa bảo mật hoặc passkey khi có thể.
Xác thực chỉ là điểm khởi đầu. Tổ chức cần giám sát đăng nhập từ thiết bị hoặc địa điểm lạ, lượt truy cập dữ liệu bất thường, quy tắc chuyển tiếp email trái phép, thay đổi thông tin khôi phục và yêu cầu cấp thêm quyền. Kết hợp theo dõi với nguyên tắc quyền tối thiểu, quản trị tài khoản đặc quyền và thu hồi quyền không còn cần thiết sẽ hạn chế mức độ thiệt hại nếu một tài khoản bị xâm nhập.
Mô hình Zero Trust phù hợp với thực tế này: không mặc nhiên tin cậy một yêu cầu chỉ vì nó đến từ mạng nội bộ hay một tài khoản đã được xác thực. Mỗi lần truy cập cần được xem xét theo danh tính, thiết bị, ngữ cảnh và mức độ rủi ro. Đây là thay đổi cần thiết khi chu vi mạng không còn đủ để phân biệt nhân viên với kẻ đang mượn danh họ.
Người dùng cũng là một lớp phòng thủ
Công nghệ không thể thay thế thói quen cẩn trọng. Đào tạo nhận diện lừa đảo cần giúp nhân viên biết cách kiểm tra yêu cầu bất thường, xác minh danh tính người gửi qua một kênh khác và không mở liên kết đăng nhập từ tin nhắn đáng ngờ. Khi nội dung giả mạo ngày càng thuyết phục, quy trình xác minh quan trọng hơn việc trông chờ người dùng nhận ra lỗi câu chữ.
Với cá nhân, hãy dùng mật khẩu riêng cho từng dịch vụ, bật MFA, ưu tiên passkey nếu có, không chia sẻ mã xác thực hay thông tin khôi phục, và truy cập dịch vụ qua ứng dụng hoặc địa chỉ chính thức. Với tổ chức, cần kết hợp đào tạo, xác thực mạnh, giám sát liên tục và cấp quyền tối thiểu thay vì cho rằng một lớp bảo vệ đơn lẻ sẽ chặn được mọi cuộc tấn công.
Mức độ liên quan không hề xa vời: trong nửa đầu năm 2026, Việt Nam đứng thứ 7 ở châu Á – Thái Bình Dương và thứ 20 toàn cầu trong nhóm quốc gia có khách hàng bị ảnh hưởng thường xuyên bởi hoạt động đe dọa mạng; đây là thứ hạng theo dữ liệu khách hàng được ghi nhận, không phải tổng số vụ tấn công. Kết luận rõ ràng là: muốn giữ an toàn cho hệ thống, phải bảo vệ danh tính như một cửa ngõ trọng yếu, đồng thời chuẩn bị phát hiện và ứng phó khi cửa ấy bị lợi dụng.
