Du lịch cộng đồng bắt đầu từ đời sống của người dân
Du lịch cộng đồng là cách tổ chức chuyến đi để du khách tìm hiểu đời sống, phong tục và tri thức tại chỗ, đồng thời tạo cơ hội cho cư dân gìn giữ văn hóa và có thêm sinh kế từ chính những giá trị ấy. Vì vậy, điểm đến không nên biến bản sắc thành màn trình diễn tách rời đời thường; trải nghiệm có sức nặng nhất là trải nghiệm do cộng đồng gìn giữ, kể lại và chủ động chia sẻ.
Ở Mường Phăng, hướng đi này gắn với cả di sản lịch sử, cảnh quan và nếp sống người Thái. Đường sá thuận tiện hơn giúp người dân đi lại, trao đổi hàng hóa và đón khách dễ dàng hơn, còn bản Che Căn được xác định là điểm có tiềm năng phát triển du lịch cộng đồng. Theo định hướng du lịch Điện Biên giai đoạn 2026–2030, bản được đặt mục tiêu trở thành điểm du lịch cộng đồng trọng điểm, hướng tới tiêu chuẩn ASEAN.
Ngày 10/5/2026, tỉnh Điện Biên động thổ dự án tổ hợp cáp treo kết hợp du lịch văn hóa, lịch sử tại Mường Phăng và Pu Nhi; công trình có tổng vốn đầu tư khoảng 2.076 tỷ đồng, dự kiến xây dựng và đưa vào vận hành trong 5 năm. Quy mô đầu tư có thể mở rộng khả năng tiếp cận, nhưng sức thuyết phục của điểm đến vẫn phải đến từ việc gìn giữ văn hóa bản địa và để người dân tham gia, hưởng lợi.
Mường Phăng: bảo tồn cả nếp nhà lẫn ký ức sống
Tại Che Căn, trải nghiệm địa phương có thể bắt đầu từ kiến trúc nhà sàn, trang phục thổ cẩm, món ăn dân tộc và những làn điệu dân ca. Công trình bảo tồn làng văn hóa hướng tới tôn tạo 10 ngôi nhà cổ của người Thái đen, gìn giữ nghề dệt, đan lát, rèn, mộc và làm nhạc cụ; tuyến đường chính vào bản được nâng cấp, hơn 1.200 cây xanh được trồng mới. Những hạng mục hữu hình ấy chỉ có ý nghĩa lâu dài nếu phong tục, lễ hội, trò chơi dân gian và tri thức được truyền tiếp cùng chúng.
Việc khôi phục lễ Xên bản, Xên mường, Cầu mưa và duy trì các đội văn nghệ cho thấy bảo tồn không nhất thiết đối lập với đời sống hiện đại hay hoạt động đón khách. Ngược lại, khi người trẻ học lại tiếng nói, điệu múa và nghề của cha ông, du lịch có thể tạo thêm lý do để cộng đồng thực hành văn hóa thay vì chỉ trưng bày.
Đó là lựa chọn đáng ủng hộ, nhưng cần giữ quyền quyết định của cư dân: nghi lễ nào được chia sẻ, câu chuyện nào được kể và nhịp sinh hoạt nào không nên bị xáo trộn. Nếu chỉ chạy theo lượng khách, bản sắc dễ thành tiết mục; nếu bảo tồn gắn với sinh kế và sự tự nguyện, du lịch cộng đồng mới có nền tảng bền vững.
Đắk Lắk mở nhiều lối vào văn hóa bản địa
Ở Đắk Lắk, chất liệu du lịch trải rộng từ tiếng cồng chiêng, nhà dài, nghề thủ công đến ẩm thực và tri thức dân gian. Tại Liên Sơn Lắk, văn hóa M’nông bổ sung chiều sâu cho cảnh quan Hồ Lắk: khách có thể nghỉ trong nhà dài, cùng chủ nhà chuẩn bị bữa cơm, nghe chuyện chăm sóc voi hoặc tìm hiểu sinh hoạt thường ngày. Đây là cách tiếp cận giàu tiềm năng hơn việc chỉ ngắm cảnh rồi rời đi.
Các lớp truyền dạy diễn tấu, dệt thổ cẩm, làm gốm và đan lát, cùng việc phục dựng lễ hội và hỗ trợ cồng chiêng cho đội văn nghệ, giúp kết nối bảo tồn văn hóa với hoạt động du lịch. Kinh nghiệm trồng, chăm sóc, thu hái và chế biến cà phê cũng có thể trở thành hành trình từ vườn đến tách uống; nghề dệt, làm gốm và chế biến món truyền thống mở thêm những trải nghiệm khác.
Điểm mạnh của mô hình này là tạo chuỗi dịch vụ do cộng đồng góp mặt, từ lưu trú, ăn uống đến hướng dẫn, qua đó đem lại thêm nguồn thu. Nhưng muốn tránh khai thác văn hóa hời hợt, sản phẩm cần được xây dựng cùng người nắm giữ tri thức, có thù lao và sự ghi nhận phù hợp. Cồng chiêng hay món ăn không thể trở thành tài nguyên vô tận nếu người thực hành không được hỗ trợ.
Thạch Lập cần biến tiềm năng thành sinh kế thực chất
Thạch Lập cho thấy bảo tồn truyền thống có thể nằm ngay trong chiến lược phát triển du lịch và kinh tế – xã hội. Khoảng 98% dân số xã là người Mường; địa phương còn gìn giữ hơn 700 nhà sàn, trong đó có những ngôi nhà hơn 100 năm tuổi. Lễ hội Mường Yến, Mường Lập, tiếng cồng chiêng, hát xường, múa pồn pôông, nghề dệt và đan lát cùng tạo nên một hệ giá trị sống, không chỉ là cảnh nền cho khách tham quan.
Ẩm thực và nông sản như gạo nếp hạt cau, nếp cẩm, khoai mán vàng, lợn đen, gà đồi hay rau rừng có thể trở thành món ăn và quà tặng. Theo đề án bảo tồn, phát triển nhà sàn gắn với du lịch cộng đồng, thôn Lập Thắng đã có 10 hộ chủ động cải tạo nhà thành homestay. Du khách có thể lưu trú cùng người dân, hoặc chọn cắm trại, đi bộ và tắm suối.
Tuy nhiên, địa phương vẫn thiếu vốn và kỹ năng làm dịch vụ. Kế hoạch đào tạo người dân, quảng bá và kết nối tour là cần thiết, nhưng phải đi cùng hỗ trợ thực tế và bảo vệ môi trường sinh thái. Mường Phăng có lợi thế gắn di sản lịch sử với bản làng; Đắk Lắk kết hợp văn hóa với cảnh quan và tri thức sản xuất; Thạch Lập nối nhà sàn, lễ hội, nông sản với lưu trú. Khác nhau về nguồn lực, cả ba đều chỉ có thể phát triển bền vững khi cộng đồng là chủ thể, còn bảo tồn văn hóa là nền móng chứ không phải phần trang trí.
