Bảo tồn văn hóa là nền móng, không phải phần trang trí
Du lịch cộng đồng là cách tổ chức du lịch để người dân địa phương trực tiếp gìn giữ, giới thiệu di sản và cung cấp trải nghiệm, đồng thời nhận lợi ích từ hoạt động đón khách. Vì thế, văn hóa không nên bị biến thành phông nền cho những chuyến tham quan chóng vánh: bản sắc phải được duy trì trong đời sống thường ngày và do cộng đồng chủ động kể lại.
Mường Phăng cho thấy hướng đi ấy có thể bắt đầu từ những giá trị sẵn có. Bản Che Căn đang được xây dựng thành làng văn hóa truyền thống của người Thái, với việc gìn giữ nhà ở, trang phục, nghề thủ công, phong tục và sinh hoạt cộng đồng. Những giá trị có nguy cơ mai một nếu không được truyền dạy cho lớp trẻ cũng chính là điều khiến du khách muốn tìm hiểu cuộc sống bản địa. Bảo tồn văn hóa vì vậy không đối lập với phát triển; đó là điều kiện để du lịch có nội dung riêng, thay vì chỉ dựa vào cảnh đẹp hay công trình mới.
Ở Mường Phăng, công trình tại Che Căn hướng tới tôn tạo 10 ngôi nhà cổ của người Thái đen và duy trì các nghề như dệt thổ cẩm, đan lát, rèn, mộc, làm nhạc cụ. Dự án còn chú trọng lễ hội, dân ca, trò chơi dân gian và phong tục vòng đời, giúp di sản được thực hành chứ không chỉ trưng bày.
Biến vốn văn hóa thành trải nghiệm có chiều sâu
Cồng chiêng, nhà dài, nghề thủ công và ẩm thực có thể trở thành những hoạt động du lịch hấp dẫn khi du khách được tham gia, trò chuyện và hiểu câu chuyện đằng sau mỗi thực hành. Tại Liên Sơn Lắk, trải nghiệm bên Hồ Lắk kết hợp cảnh quan với đời sống M’nông: khách có thể nghỉ trong nhà dài, cùng chủ nhà chuẩn bị bữa cơm, nghe chuyện chăm sóc voi và tìm hiểu sinh hoạt địa phương. Văn hóa ở đây không nằm ngoài chuyến đi, mà tạo nên chuỗi dịch vụ từ lưu trú, ăn uống đến hướng dẫn trải nghiệm.
Nghề dệt, làm gốm, đan lát và chế biến món ăn truyền thống cũng có thể được tổ chức thành hoạt động để khách trực tiếp thử sức. Tri thức sản xuất mở rộng lựa chọn: vườn cà phê có thể dẫn khách qua các công đoạn trồng, thu hái, sơ chế, rang xay rồi thưởng thức. Mô hình ấy có sức thuyết phục hơn việc bán một màn trình diễn tách khỏi đời sống, bởi người dân vừa truyền nghề, vừa có thêm sinh kế từ vốn văn hóa và kinh nghiệm của mình.
Ở Thạch Lập, khoảng 98% dân số là người Mường; hơn 700 nhà sàn truyền thống, trong đó có những ngôi nhà đã hơn 100 năm tuổi, cùng cồng chiêng, hát xường, hát ru và lễ hội Mường tạo nên chất liệu đặc sắc cho du lịch. Ẩm thực và nông sản như gạo nếp hạt cau, nếp cẩm, khoai mán vàng, lợn đen, gà đồi, dê núi và rau rừng cũng có thể trở thành món ăn và quà tặng mang dấu ấn địa phương.
Thạch Lập đặt di sản vào trung tâm phát triển
Thạch Lập xem bảo tồn giá trị truyền thống là nền tảng cho du lịch và phát triển kinh tế - xã hội, chứ không phải việc phụ sau khi đã có khách. Hai câu lạc bộ văn nghệ dân gian, mỗi câu lạc bộ có hơn 30 thành viên, vừa duy trì thực hành di sản Mường, vừa góp phần giao lưu với du khách. Cách làm này quan trọng vì lễ hội, làn điệu và trò diễn chỉ còn sức sống khi cộng đồng tiếp tục sử dụng chúng trong đời sống của mình.
Đề án bảo tồn, phát triển nhà sàn gắn với du lịch cộng đồng đã giúp 10 hộ ở thôn Lập Thắng chủ động cải tạo nhà thành homestay. Khách có thể lưu trú, sinh hoạt cùng gia đình chủ nhà hoặc chọn cắm trại, đi bộ và tắm suối, kết hợp khám phá hang Gió, đồi Hích, thác Cha, hang Quăn và ruộng bậc thang. Việc nối di sản với cảnh quan và dịch vụ tạo thêm cơ hội thu nhập, nhưng cũng đòi hỏi chất lượng phục vụ và bảo vệ môi trường.
Thạch Lập vẫn đối mặt với thiếu vốn và hạn chế kỹ năng làm dịch vụ. Địa phương dự kiến đào tạo người dân, quảng bá và kết nối các tour, tuyến trải nghiệm để tháo gỡ những trở ngại đó. Đây là bước cần thiết: trao thêm việc cho cộng đồng mà không hỗ trợ năng lực tổ chức sẽ khiến tiềm năng khó chuyển thành sinh kế ổn định.
Phát triển du lịch phải để người dân cùng hưởng lợi
Mường Phăng có lợi thế kết hợp di tích lịch sử, cảnh quan hồ Pá Khoang và đời sống văn hóa Thái. Ngày 10/5/2026, tỉnh Điện Biên tổ chức động thổ dự án tổ hợp cáp treo kết hợp du lịch văn hóa, lịch sử Điện Biên Phủ tại Mường Phăng; dự án có tổng vốn đầu tư khoảng 2.076 tỷ đồng, triển khai trên hai xã Mường Phăng và Pu Nhi với diện tích hơn 35 ha, dự kiến xây dựng và đưa vào vận hành trong 5 năm. Quy mô đầu tư cho thấy kỳ vọng tăng sức hút điểm đến, nhưng công trình lớn không thể thay thế trải nghiệm do cộng đồng tạo nên.
Theo định hướng du lịch Điện Biên giai đoạn 2026–2030, Che Căn được xác định là bản du lịch cộng đồng trọng điểm, hướng tới tiêu chuẩn du lịch cộng đồng ASEAN. Quy hoạch chung xã Mường Phăng đến năm 2045 cũng đã được công bố vào tháng 7/2026. Những kế hoạch này chỉ phát huy ý nghĩa nếu người dân có cơ hội tham gia quyết định cách giới thiệu văn hóa, giữ quyền kiểm soát các thực hành truyền thống và nhận phần lợi ích xứng đáng.
Bài học chung từ Mường Phăng, Liên Sơn Lắk và Thạch Lập là du lịch văn hóa không thể chỉ bán hình ảnh bản làng. Cồng chiêng cần người truyền dạy, nhà dài cần được gìn giữ và sử dụng, món ăn cần gắn với câu chuyện và bàn tay của người làm ra nó. Khi trải nghiệm bản địa tôn trọng nhịp sống cộng đồng và tạo sinh kế thực chất, du lịch mới góp phần bảo vệ di sản thay vì làm nó phai nhạt.
