Tái cấu trúc đô thị: cơ hội lớn hơn những ranh giới mới
Cực tăng trưởng đô thị là trung tâm tập trung hoạt động kinh tế, hạ tầng và dịch vụ, có khả năng dẫn dắt các khu vực lân cận thông qua những mối liên kết chức năng thay vì chỉ dựa vào địa giới hành chính. Vì thế, việc hình thành các thành phố trực thuộc Trung ương mới chỉ có ý nghĩa khi tạo được một không gian phát triển rộng hơn, phối hợp tốt hơn và có sức cạnh tranh cao hơn. Tại Diễn đàn Phát triển bền vững đô thị Việt Nam năm 2026, do Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương phối hợp với Bộ Xây dựng tổ chức ngày 6/11 tại Hà Nội, yêu cầu đặt ra là để đô thị trở thành động lực tăng trưởng cao và bền vững. Diễn đàn diễn ra sau một năm sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, khiến hệ thống đô thị được tái cấu trúc. Đây là thời điểm cần chuyển từ tư duy mở rộng địa giới sang tổ chức lại cách các đô thị và vùng kinh tế vận hành. Cả nước hiện có 2 đô thị đặc biệt, 7 đô thị loại I và 892 đô thị loại II, loại III; tỷ lệ đô thị hóa đạt khoảng 53,3%. Những con số ấy cho thấy quy mô đô thị hóa đã đáng kể, nhưng quy mô tự thân không đảm bảo năng suất hay sức lan tỏa. Điều đáng chú ý là các thành phố trực thuộc Trung ương mới như Đồng Nai, Bắc Ninh và Quảng Ninh đã hình thành những cực tăng trưởng mới. Cơ hội nằm ở khả năng sắp xếp lại các dòng đi lại, hàng hóa, dịch vụ và đầu tư sao cho bổ trợ lẫn nhau, thay vì tạo thêm những trung tâm cạnh tranh bằng cách nhân đôi chức năng.
Liên kết vùng mới biến trung tâm thành động lực
Một đô thị lớn không thể trở thành đầu tàu nếu chỉ phát triển bên trong ranh giới của mình. Giá trị của cực tăng trưởng mới phải được đo bằng mức độ kết nối với các địa phương, hành lang kinh tế và mạng lưới sản xuất xung quanh. Nếu đường sá, logistics, quy hoạch đất đai và dịch vụ công không được phối hợp, mở rộng đô thị có thể chỉ làm tăng áp lực giao thông, hạ tầng và cạnh tranh nguồn lực. Định hướng hợp lý là tổ chức hệ thống đô thị theo mạng lưới đa trung tâm: đô thị lớn dẫn dắt, đô thị vừa và nhỏ phát huy lợi thế riêng, còn các hành lang kinh tế kết nối những chức năng bổ sung nhau. Cách làm này giúp giảm đầu tư dàn trải và tạo điều kiện để lợi ích phát triển lan ra ngoài trung tâm. Với đô thị ven biển, cảng biển và logistics, tổ chức không gian còn cần gắn với kinh tế biển, đồng thời cân bằng mục tiêu tăng trưởng với bảo vệ môi trường, quốc phòng và an ninh. Vì vậy, liên kết vùng không nên dừng ở khẩu hiệu hay những bản quy hoạch song song. Cần cơ chế điều phối dự án liên địa bàn, phân định trách nhiệm giữa các cấp và bảo đảm hạ tầng khớp với nhu cầu kinh tế thực tế. Khi làm được điều đó, các cực tăng trưởng mới mới có thể nâng năng lực cạnh tranh quốc gia, thay vì chỉ tăng quy mô trên giấy.
Quản trị và chất lượng sống là phép thử của tăng trưởng
Không gian mới chỉ tạo cơ hội; thể chế và quản trị mới quyết định cơ hội ấy có thành kết quả hay không. Phân cấp cho địa phương có thể giúp quyết định nhanh và sát nhu cầu, nhưng phải đi cùng trách nhiệm giải trình, năng lực thực thi và quy hoạch có tầm nhìn dài hạn. Nếu không, quyền chủ động dễ dẫn đến các lựa chọn thiếu đồng bộ, còn những dự án liên vùng bị mắc kẹt giữa nhiều đầu mối. Điều đô thị Việt Nam cần lúc này không phải tiếp tục lấy diện tích xây dựng hay lượng vốn hấp thụ làm thước đo chính. Trọng tâm phải chuyển sang năng suất, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và hiệu quả sử dụng nguồn lực. Quản trị đô thị dựa trên dữ liệu cũng chỉ có ích khi giúp chính quyền dự báo, điều phối và đánh giá bằng kết quả cụ thể, thay vì bổ sung công nghệ mà không giải quyết được vấn đề của người dân. Thước đo cuối cùng phải hiện diện trong đời sống hằng ngày: môi trường sạch, nhà ở có thể tiếp cận, giao thông công cộng thuận tiện, dịch vụ thiết yếu và không gian xanh. Đô thị thông minh không chỉ là phần mềm hay trung tâm điều hành; đó phải là cách quản trị cải thiện dịch vụ và chất lượng sống. Nếu người dân vẫn chịu ngập lụt, đi lại khó khăn và thiếu dịch vụ, tăng trưởng kinh tế chưa thể được xem là thành công trọn vẹn.
Từ quy hoạch đến hành động bền vững
Giai đoạn đến năm 2030 sẽ cho thấy các địa phương có biến quy hoạch thành chương trình hành động hay không. Mục tiêu được đặt ra là 100% thành phố xây dựng và thực hiện đề án phát triển đô thị thông minh, đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu đô thị dùng chung, tiến tới nền tảng quản trị hiện đại, thống nhất, liên thông, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm. Đây là hướng đi cần thiết, nhưng chỉ đáng giá khi dữ liệu được dùng để cải thiện quyết định và dịch vụ công. Trong cùng giai đoạn, ưu tiên còn gồm phát triển đô thị thích ứng với biến đổi khí hậu, thường xuyên đánh giá năng lực chống chịu, cải tạo và tái thiết đô thị gắn với giao thông công cộng, đồng thời cân bằng giữa phát triển mới và chỉnh trang khu vực hiện hữu. Những ưu tiên này đặt ra một lựa chọn rõ ràng: hoặc chạy theo mở rộng nhanh, hoặc đầu tư có chọn lọc để đô thị vận hành tốt và chống chịu tốt hơn. Tầm nhìn, thể chế, phương thức quản trị và các giá trị bền vững sẽ quyết định liệu tiềm năng của những thành phố mới có chuyển thành động lực tăng trưởng hay không. Cực tăng trưởng mới chỉ thực sự hình thành khi tạo năng suất, kết nối được vùng và nâng chất lượng sống; nếu thiếu ba điều đó, danh xưng hành chính không thể thay thế năng lực phát triển.
