Từ mở rộng địa giới đến mạng lưới đô thị thống nhất
Quy hoạch tổng thể TP.HCM là khung tổ chức không gian phát triển của toàn thành phố, kết nối các đô thị, trung tâm kinh tế và vùng sinh thái thành một mạng lưới đa cực, đa trung tâm thay vì tiếp tục dồn hoạt động vào một lõi duy nhất. Ngày 30/10, HĐND thành phố thông qua quy hoạch thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm, trên địa bàn khoảng 6.772 km² với 168 đơn vị hành chính. Trước đó, sáng 29/10, Phó Chủ tịch UBND TP.HCM Nguyễn Mạnh Cường trình bày tờ trình tại kỳ họp thứ 6. Đây không phải phép cộng cơ học sau sắp xếp địa giới: thành phố cần gắn kết công nghiệp, cảng biển, dịch vụ và hạ tầng vốn từng phát triển rời rạc. Áp lực tăng trưởng, kết nối, quản trị, môi trường và chất lượng sống khiến việc thống nhất cách tổ chức không gian trở thành yêu cầu cấp thiết.
Cấu trúc được đề xuất gồm 5 cực động lực, 5 trung tâm vệ tinh, 5 hệ liên kết chiến lược và 10 vùng quản trị phát triển. Điểm đáng chú ý là các vùng quản trị không tạo thêm cấp hành chính; chúng là cách phân vai theo lợi thế, hạ tầng sẵn có và mức độ phát triển cần kiểm soát. Quy hoạch vì thế đáng được đánh giá không chỉ bằng bản đồ, mà bằng khả năng thay thế kiểu tăng trưởng dàn trải bằng những quan hệ chức năng rõ ràng.
Năm cực cần bổ trợ nhau, không cạnh tranh làm trung tâm
Năm cực động lực được phân vai theo chuỗi chức năng: lõi trung tâm đảm nhiệm dịch vụ tài chính quốc tế; phía Đông tập trung đổi mới sáng tạo; phía Bắc phát triển công nghiệp, công nghệ cao và logistics; phía Nam gắn cảng biển, thương mại tự do, logistics quốc tế và năng lượng; phía Tây định hướng đô thị, giáo dục và y tế. Đây là phân công có lý: mỗi nơi tạo năng lực riêng, còn giá trị của toàn đô thị nằm ở khả năng liên kết chúng thành chuỗi sản xuất, dịch vụ và lưu thông. Nếu các cực cùng chạy đua giành dự án, dân cư và chức năng cao cấp, mô hình đa cực chỉ tạo thêm những điểm nghẽn mới.
Năm trung tâm vệ tinh gồm Côn Đảo, Long Hải - Hồ Tràm, Hóc Môn - Củ Chi, Bàu Bàng và Tân Uyên - Bắc Tân Uyên. Vai trò của chúng là hỗ trợ các cực, phân bố dân cư, việc làm, dịch vụ và hạ tầng hợp lý hơn, qua đó giảm áp lực lên lõi đô thị. Mười vùng quản trị phải cụ thể hóa sự phân vai bằng chỉ tiêu hạ tầng xã hội, kỹ thuật và yêu cầu kiểm soát phù hợp với điều kiện đất đai, môi trường, bản sắc từng khu vực. Bản đồ chỉ có ý nghĩa khi những vai trò này được chuyển thành quyết định đầu tư nhất quán, tránh tình trạng nơi nào cũng muốn trở thành một trung tâm tổng hợp.
Giao thông là sợi dây nối các cực với đời sống thường ngày
Đa cực không có nghĩa là mỗi khu vực tự xoay xở. Metro số 1, metro số 2, Vành đai 3, Vành đai 4 và các tuyến giao thông chiến lược được xác định làm nền cho mạng lưới phát triển theo định hướng giao thông công cộng, kết nối trung tâm với các cực mới. Thách thức tiếp theo là nối các tuyến đô thị với nhà ga, sân bay và cảng biển để hành khách, hàng hóa chuyển phương thức thuận tiện, thay vì biến hạ tầng lớn thành những điểm rời rạc. Phía Đông Nam được định hướng là cửa ngõ giao thương quốc tế, gắn chuỗi sản xuất, logistics và cảng biển với Đông Nam Bộ, Tây Nguyên và mạng lưới kinh tế quốc tế.
Mục tiêu gần với người dân hơn là giảm những chuyến đi bắt buộc hướng vào lõi. Quy hoạch hướng tới đô thị 15 phút, nơi các dịch vụ thiết yếu có thể tiếp cận bằng cách đi bộ trong khoảng 10-15 phút; đồng thời đặt mục tiêu kết nối giữa các cực trong khoảng 30 phút bằng giao thông nhanh. Khi việc làm, nhà ở, y tế, giáo dục và thương mại được phân bố hợp lý tại các khu vực phát triển mới, lợi ích của đa cực mới hiện ra trong đời sống, không chỉ trên sơ đồ. Định hướng nhà ở cũng cần bao gồm nhà ở xã hội, nhà ở công nhân và nhà ở phù hợp khả năng chi trả, với mục tiêu phát triển 200.000 căn nhà ở xã hội đến năm 2030.
Thước đo thành công là thực thi, không phải tầm nhìn
Sau khi được thông qua, quy hoạch được dự kiến ban hành trong tháng 10 để thành phố cụ thể hóa thành chương trình, kế hoạch, danh mục dự án và nguồn lực thực hiện. Vốn nhà nước được xác định là nguồn lực dẫn dắt; thành phố cũng định hướng huy động nguồn lực xã hội qua hợp tác công tư, khai thác giá trị tăng thêm từ đất đai và hạ tầng, cùng tái thiết đô thị. Việc phân cấp, phân quyền và xây dựng thể chế phát triển phù hợp cũng là điều kiện để biến định hướng thành hành động.
Nhưng những điều kiện ấy không bảo đảm thành công nếu dự án giao thông, nhà ở và dịch vụ xã hội tiếp tục được quyết định rời rạc. Mười vùng quản trị cần giúp phối hợp đầu tư và kiểm soát phát triển xuyên địa giới, còn các trung tâm vệ tinh phải có việc làm và tiện ích thực chất, không chỉ mở rộng chỗ ở. Kết luận cần giữ rõ: quy hoạch TP.HCM đa cực chỉ đáng giá khi rút ngắn hành trình hằng ngày và mở cơ hội sống, làm việc tại chỗ. Tầm nhìn 100 năm sẽ được kiểm chứng bằng chất lượng kết nối mà người dân sử dụng hôm nay.
