Chậm đóng khác với trốn đóng
Chậm đóng hoặc trốn đóng BHXH, BHYT, BHTN là việc đơn vị sử dụng lao động không thực hiện đúng, đủ và đúng hạn nghĩa vụ đóng bảo hiểm bắt buộc cho người lao động, trong đó trốn đóng có thể bị xử lý hình sự khi có hành vi và điều kiện luật định. Điểm mấu chốt là không thể đánh đồng mọi khoản nợ bảo hiểm với tội trốn đóng: cơ quan chức năng phải xem xét tính chất, thời gian, số tiền và số lao động bị ảnh hưởng. Chậm đóng thường thể hiện ở việc nghĩa vụ chưa được hoàn tất đúng hạn; trốn đóng gắn với việc dùng thủ đoạn gian dối hoặc cách thức khác để không đóng, hoặc đóng thiếu, trong thời gian từ sáu tháng trở lên. Việc không đăng ký đủ người thuộc diện tham gia, kê khai thấp tiền lương làm căn cứ đóng, hay dùng hợp đồng cộng tác viên, dịch vụ, khoán việc để né nghĩa vụ đều có thể là dấu hiệu cần kiểm tra. Nợ kéo dài không tự nó chứng minh tội phạm, nhưng cũng không phải lý do để doanh nghiệp xem nhẹ rủi ro.
Cơ quan BHXH rà soát dữ liệu, phân tích dấu hiệu vi phạm về đối tượng và mức đóng, rồi kết hợp kiểm tra trực tiếp với kiểm tra từ xa để xác định đơn vị cần làm rõ. Cách tiếp cận theo rủi ro khiến việc bỏ sót lao động hoặc khai thiếu tiền lương khó có thể được xem là sai sót hành chính vô hại nếu tình trạng kéo dài.
Truy đóng, xử phạt và những rủi ro pháp lý
Khi phát hiện thiếu sót, cơ quan chức năng có thể yêu cầu đăng ký người lao động còn thiếu, truy đóng phần bảo hiểm chưa nộp, lập biên bản và xử phạt vi phạm hành chính. Doanh nghiệp còn có thể bị yêu cầu khắc phục hồ sơ, đối tượng, thời gian và mức đóng để làm căn cứ giải quyết chế độ. Vì vậy, mức phạt BHXH không phải rủi ro duy nhất: khoản phải truy đóng, việc bị kiểm tra lặp lại và nguy cơ hồ sơ được chuyển xem xét hình sự đều có thể gây sức ép lớn hơn lên hoạt động của đơn vị. Trong chín tháng năm 2026, cơ quan BHXH thu hồi gần 433 tỷ đồng tiền chậm đóng BHXH, BHYT, BHTN và yêu cầu đăng ký hoặc đóng bổ sung cho 60.710 lao động, với số tiền phải truy đóng hơn 222,2 tỷ đồng.
Riêng nhóm chậm đóng kéo dài trên sáu tháng, cơ quan BHXH kiểm tra chuyên đề tại 1.399 đơn vị, thu hồi trên 114 tỷ đồng và xử phạt hành chính 249 đơn vị với tổng số tiền phạt hơn 2 tỷ đồng. Những con số này cho thấy xử lý không chỉ dừng ở nhắc nhở. BHXH còn phối hợp với cơ quan công an, viện kiểm sát và các cơ quan liên quan để xác minh; trong chín tháng đầu năm 2026, đã chuyển 21 hồ sơ kiến nghị khởi tố, trong đó có chín vụ liên quan trốn đóng BHXH.
Khi nào có thể bị truy cứu hình sự?
Theo Điều 216 Bộ luật Hình sự, việc truy cứu về tội trốn đóng bảo hiểm không chỉ dựa vào việc doanh nghiệp còn nợ. Hành vi phải liên quan đến nghĩa vụ đóng cho người lao động, có dấu hiệu dùng thủ đoạn gian dối hoặc thủ đoạn khác để không đóng, hoặc đóng không đầy đủ từ sáu tháng trở lên; đồng thời phải đáp ứng điều kiện về mức trốn đóng hoặc số lao động và điều kiện đã bị xử phạt hành chính về hành vi này mà còn vi phạm. Ở khung cơ bản, điều kiện được nêu là trốn đóng từ 50 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng hoặc cho từ 10 đến dưới 50 người lao động, cùng điều kiện đã bị xử phạt hành chính mà vẫn vi phạm.
Điều 216 quy định khung nặng hơn với các trường hợp như phạm tội từ hai lần trở lên, trốn đóng từ 300 triệu đồng đến dưới 1 tỷ đồng, ảnh hưởng từ 50 đến dưới 200 lao động hoặc không nộp khoản đã thu hay khấu trừ của người lao động thuộc trường hợp luật định. Đây là tội trốn nghĩa vụ đóng, khác với gian lận để hưởng hoặc chiếm đoạt tiền bảo hiểm. Hành vi lập hồ sơ giả hoặc sửa hồ sơ nhằm hưởng chế độ trái phép có thể được xem xét theo tội gian lận BHXH, BHTN tại Điều 214; việc áp dụng điều luật nào phụ thuộc dấu hiệu và chứng cứ cụ thể, không nên suy diễn từ riêng tình trạng nợ.
Người lao động chịu ảnh hưởng trực tiếp
Đóng thiếu hoặc chậm có thể khiến hồ sơ và thời gian tham gia không phản ánh đầy đủ quá trình làm việc, từ đó làm chậm hoặc ảnh hưởng việc giải quyết chế độ ốm đau, thai sản, hưu trí và các quyền lợi bảo hiểm khác. Cơ quan BHXH xác nhận thời gian đã đóng và giải quyết chế độ cho người lao động đủ điều kiện, nhưng việc truy đóng vẫn cần để khắc phục thiếu hụt về đối tượng, thời gian và mức đóng. Rủi ro trở nên nghiêm trọng hơn nếu doanh nghiệp ngừng hoạt động, giải thể, phá sản hoặc không còn ở địa chỉ đăng ký, bởi khi ấy quyền lợi người lao động có thể khó được giải quyết.
Người lao động nên chủ động theo dõi quá trình tham gia trên ứng dụng VssID và phản ánh sớm khi phát hiện thời gian hoặc mức đóng không khớp. Với doanh nghiệp, lựa chọn an toàn không phải là chờ bị kiểm tra rồi mới khắc phục: cần rà soát danh sách lao động thuộc diện bắt buộc, tiền lương làm căn cứ đóng và các khoản còn thiếu, sau đó xử lý sớm. Kết luận rất rõ: nợ bảo hiểm có thể bắt đầu từ chậm trễ, nhưng nếu kéo dài và đi kèm hành vi né tránh, cái giá pháp lý lẫn tổn thất đối với người lao động đều tăng.
