Thịnh vượng có thể đến sau một chặng chuyển tiếp đầy tổn thất
AI là công nghệ có khả năng đảm nhận ngày càng nhiều nhiệm vụ của con người, từ xử lý công việc văn phòng đến những hoạt động sản xuất và dịch vụ, qua đó làm thay đổi cách xã hội tạo ra của cải và tổ chức việc làm. Bill Gates dự báo công nghệ này có thể đưa nhân loại đến một thời kỳ sung túc chưa từng có, nhưng trước đó là khoảng 20 năm chuyển đổi với nhiều người mất việc và những thay đổi sâu sắc. Trong tập mới nhất của podcast Decoder, ông gọi đây là mối lo lớn nhất: một giai đoạn có người thắng, kẻ thua và rất nhiều xáo trộn.
Đây là viễn cảnh vừa hấp dẫn vừa đáng ngại, nhưng không nên để lời hứa về thịnh vượng lấn át câu hỏi cấp bách hơn: ai sẽ chịu chi phí của quá trình chuyển đổi? Dự báo của Gates không phải lịch trình chắc chắn hay lời bảo đảm rằng lợi ích sẽ được chia đều. Nó là lời cảnh báo rằng năng suất cao hơn có thể song hành với bất ổn xã hội kéo dài.
AI và việc làm: nhiệm vụ biến mất trước khi nghề nghiệp đổi tên
Tác động của AI đã trở thành mối lo nổi bật khi các hệ thống có thể xử lý công việc trí óc với tốc độ và chi phí cạnh tranh. Gates nêu các lĩnh vực như tiếp thị qua điện thoại, hỗ trợ khách hàng từ xa và kế toán: những nhiệm vụ này có thể dần biến mất khi AI làm nhanh hơn, rẻ hơn và thậm chí chính xác hơn. Điểm đáng chú ý không chỉ là một nghề có thể bị xóa sổ, mà là những phần việc cụ thể bị tự động hóa trước khi người lao động kịp chuyển sang vai trò khác.
Với lao động chân tay, Gates dự đoán robot hình người có thể mở rộng làn sóng thay thế. Ông hình dung robot có thể xây nhà, trồng trọt, thậm chí phẫu thuật; nếu con người không làm chậm đáng kể hoặc dừng tiến trình ấy, phần lớn hàng hóa và dịch vụ có thể không còn cần sức lao động con người. Dù đây là dự báo về tương lai chứ không phải tình trạng đã xảy ra trên diện rộng, người lao động không thể xem nó như chuyện xa vời: chuẩn bị kỹ năng chuyển đổi quan trọng hơn việc cố giữ nguyên từng đầu việc.
Tương lai lao động không chỉ là chuyện lương và năng suất
Gates nhấn mạnh công việc còn đem lại mục đích sống, nhịp sinh hoạt, quan hệ đồng nghiệp và cơ hội sáng tạo, giải quyết vấn đề. Vì thế, viễn cảnh AI làm tốt hơn con người không chỉ đặt ra câu hỏi về thu nhập mà còn về vai trò của con người trong đời sống thường ngày. Ông cho rằng nghệ thuật, thể thao, nấu ăn và chăm sóc trẻ em có thể vẫn là những lĩnh vực dành cho con người, ngay cả khi AI có thể thực hiện chúng tốt hơn. Đây không phải ranh giới chắc chắn giữa việc của máy và việc của người; đó là lựa chọn xã hội về những hoạt động ta muốn giữ lại vì giá trị quan hệ và ý nghĩa.
Gates cũng nêu khả năng nghỉ hưu sớm hơn hoặc giới hạn thời gian làm việc để duy trì một phần việc làm. Ông hình dung một số người có thể chọn lối sống gần với cộng đồng Amish, vốn hạn chế sử dụng công nghệ hiện đại, và chỉ dùng AI trong một số lĩnh vực. Những phương án ấy đáng suy xét, nhưng không thể thay thế chính sách hỗ trợ người mất việc, đào tạo lại và phân chia lợi ích năng suất. Câu hỏi về AI và việc làm vì vậy không chỉ là máy móc làm được gì, mà là xã hội muốn tổ chức cuộc sống ra sao.
Lời hứa sung túc cần đi cùng trách nhiệm trong giai đoạn chuyển tiếp
Dự báo của Gates đặt ra một nghịch lý: AI có thể giúp tạo ra nhiều của cải hơn, nhưng cũng có thể làm suy yếu sinh kế và ý thức về giá trị bản thân của những người bị thay thế. Hai thập kỷ xáo trộn mà ông cảnh báo không nên được xem như khoản phí tất yếu để đổi lấy tương lai tốt đẹp hơn. Nếu lợi ích tập trung vào một số ít trong khi người lao động phải tự xoay xở, thời kỳ sung túc sẽ chỉ là lời hứa trên giấy.
Vì thế, tương lai lao động cần được định hình bằng lựa chọn chủ động: chuẩn bị kỹ năng mới, tạo lối chuyển nghề thực tế và cân nhắc cách chia sẻ năng suất do AI tạo ra. Cảnh báo của Bill Gates không chứng minh rằng việc làm của con người sẽ biến mất hoàn toàn; nó cho thấy nhiều nhiệm vụ có thể đổi chủ nhanh hơn khả năng thích nghi của xã hội. Kết luận rõ ràng là: muốn AI đem lại thịnh vượng rộng khắp, phải bảo vệ con người ngay trong giai đoạn chuyển tiếp, chứ không đợi đến khi nó kết thúc.
