Dự báo về một bước ngoặt, không phải kết cục đã định
Tương lai trí tuệ nhân tạo là giai đoạn mà máy móc có thể đảm nhận ngày càng nhiều việc trí óc lẫn chân tay, buộc xã hội định nghĩa lại lao động, năng lực và giá trị của con người. Đây là viễn cảnh Bill Gates nêu ra trong các cuộc phỏng vấn gần đây, chứ chưa phải kết quả đã được xác nhận. Trên chương trình Meet the Press, ông cảnh báo AI có thể làm đổi thị trường việc làm, thậm chí tạo điều kiện cho tội phạm nếu thiếu biện pháp bảo vệ. Trong cuộc trò chuyện với The Observer ngày 25/10, ông dự báo hai thập kỷ tới sẽ là giai đoạn biến động lớn. Điểm đáng chú ý không nằm ở lời tiên đoán rằng máy móc sẽ thắng con người, mà ở khoảng cách giữa tốc độ công nghệ tiến lên và khả năng xã hội thích ứng. Gates gọi đó là một giai đoạn hỗn loạn trước khi AI có thể góp phần tạo ra sự thịnh vượng.
Gates cho rằng quá trình chuyển tiếp có thể kéo dài 20 năm, với người hưởng lợi và người mất chỗ đứng xuất hiện cùng lúc. Nhận định ấy cần được đọc như một cảnh báo dài hạn, không phải lịch trình chắc chắn cho mọi ngành nghề. Chính ông từng nói AI có thể làm thay đổi sâu sắc đời sống và vị thế trí tuệ của con người. Nhưng năng lực trong phòng thí nghiệm không tự động biến thành thay thế trên diện rộng: quy định, chi phí, độ tin cậy và lựa chọn của doanh nghiệp đều có thể làm chậm hoặc định hình quá trình. Vì thế, câu hỏi hữu ích hơn không phải liệu dự báo có xảy ra nguyên vẹn hay không, mà là xã hội chuẩn bị thế nào nếu một phần trong đó thành hiện thực.
AI vượt con người trong những lĩnh vực nào?
Gates dự đoán trong vòng 20 năm, AI có thể vượt con người ở toán học, sinh học và thiết kế kỹ thuật. Đây là những lĩnh vực có thể tạo hiệu ứng dây chuyền: công cụ giải toán tốt hơn hỗ trợ nghiên cứu, còn năng lực thiết kế mạnh hơn có thể rút ngắn quá trình phát triển sản phẩm. Tuy nhiên, dự báo về năng lực không đồng nghĩa máy móc sẽ tự chủ hoàn toàn hay con người lập tức mất vai trò. Thực tế còn phụ thuộc vào khả năng kiểm chứng kết quả, trách nhiệm khi có sai sót và việc ai được tiếp cận công nghệ. Gates cũng kể rằng kỹ năng lập trình ông theo đuổi từ năm 13 tuổi dường như đã kém hữu dụng hơn vào khoảng cuối năm trước. Câu chuyện ấy cho thấy ngay cả người trong ngành cũng có thể cảm nhận sự thay đổi, nhưng chưa đủ để kết luận mọi chuyên môn sẽ lỗi thời.
Với thị trường lao động, cụm từ AI thay thế việc làm dễ khiến người đọc hình dung một cuộc cắt giảm đồng loạt. Gates nêu cụ thể bán hàng, hỗ trợ qua điện thoại và kế toán là những việc có thể bị thu hẹp khi AI làm nhanh, chính xác và ít tốn kém hơn. Điều đó không có nghĩa mọi vị trí trong các lĩnh vực ấy sẽ biến mất cùng lúc; nhiệm vụ có thể được tự động hóa trước khi cả nghề thay đổi. Sự khác biệt này quan trọng với người lao động: rủi ro thường đến từ việc một phần công việc bị giao cho máy, làm thay đổi yêu cầu kỹ năng và số lượng nhân sự cần thiết. Chính sách đào tạo lại và hỗ trợ chuyển việc vì thế cần đi trước làn sóng thay đổi, thay vì chờ đến khi dự báo trở thành khủng hoảng.
Robot và bài toán giữ lại công việc cho con người
Gates cho rằng robot hình người có thể thay thế lao động chân tay, bên cạnh công việc văn phòng, sáng tạo và phát minh. Ông hình dung robot có thể xây nhà, trồng trọt hay phẫu thuật, khiến phần lớn hàng hóa và dịch vụ trong tương lai không còn cần nhiều sức lao động của con người. Đây là dự báo về hướng đi và quy mô tiềm năng, chưa phải bằng chứng rằng robot đã sẵn sàng đảm nhiệm phổ biến những việc đó. Công việc ngoài thao tác còn đòi hỏi phán đoán, trách nhiệm và sự tin cậy; những giới hạn ấy có thể khiến việc triển khai chậm hơn dự kiến. Dẫu vậy, nếu tự động hóa tiếp tục mở rộng, tác động sẽ vượt khỏi bảng lương: công việc đem lại thu nhập, mục đích sống, nhịp sinh hoạt và quan hệ đồng nghiệp. Mất việc vì thế không chỉ là bài toán kinh tế.
Gates gợi ý nghệ thuật, thể thao, nấu ăn và chăm sóc trẻ em có thể vẫn là những hoạt động con người muốn giữ lại, ngay cả khi AI làm tốt hơn. Ông cũng nhắc đến nghỉ hưu sớm và giới hạn giờ làm như những cách có thể duy trì công việc cho con người. Đây không phải lời giải đã được kiểm chứng, mà là lời mời đặt câu hỏi: nếu năng suất tăng nhưng nhu cầu lao động giảm, lợi ích sẽ được chia sẻ ra sao? Những lựa chọn về thời giờ làm việc, đào tạo và an sinh cần được bàn từ sớm. Gates kêu gọi nhà hoạch định chính sách chuẩn bị cho xã hội thích ứng, thay vì xem việc làm biến động là hệ quả không thể tránh khỏi.
Thịnh vượng chỉ đến nếu xã hội quản lý được chuyển đổi
Lạc quan trong dự báo của Gates là AI có thể tạo ra sự dư dả về hàng hóa và dịch vụ; bi quan là con đường đến đó có thể chia xã hội thành người thắng và người thua. Hai vế này không mâu thuẫn: công nghệ có thể nâng năng suất tổng thể mà vẫn khiến nhiều người mất thu nhập, vị thế hoặc cảm giác có ích. Vì vậy, không nên xem viễn cảnh AI vượt con người như một bản án đã tuyên, cũng không nên lấy lời hứa thịnh vượng để xem nhẹ chi phí chuyển đổi. Công nghệ có thể mở rộng lựa chọn, nhưng kết quả phụ thuộc vào cách con người phân bổ lợi ích và bảo vệ người chịu thiệt. Điều Gates cảnh báo đáng chú ý nhất là khoảng thời gian giữa năng lực mới và những thiết chế đủ sức ứng phó.
Dự báo về AI thay thế việc làm và năng lực vượt trội trong toán học, sinh học hay thiết kế kỹ thuật vẫn là dự báo của Gates, không phải kết quả đã được xác nhận. Tuy nhiên, chúng đủ cụ thể để đặt ra những quyết định ngay lúc này: doanh nghiệp cần tính đến tác động lên người lao động, còn chính phủ cần chuẩn bị chính sách đào tạo, an sinh và phân chia lợi ích. Thước đo thành công không thể chỉ là máy làm nhanh hơn hay sản xuất nhiều hơn; còn phải là người dân có cơ hội chuyển nghề và sống có mục đích trong nền kinh tế mới. Nếu xã hội đợi đến khi mất việc lan rộng mới phản ứng, giai đoạn chuyển tiếp có thể đúng như Gates cảnh báo: đầy xáo trộn. Thịnh vượng không tự đến từ AI; nó phụ thuộc vào những lựa chọn được đưa ra trước khi công nghệ định hình lại công việc.
